Wikipedia Bilgi Ekleme
Wikipedia’ya bilgi eklemek, yalnızca bir metni düzenleme ekranına yazmaktan ibaret değildir. Eklenen bilginin güvenilir kaynaklarla doğrulanması, tarafsız bir dille aktarılması, mevcut maddeyle doğrudan ilişkili olması ve Wikipedia’nın içerik politikalarına uygun biçimde yapılandırılması gerekir. Bu rehber, Wikipedia maddelerine bilgi ekleme sürecinde uygulanması gereken temel editoryal ilkeleri açıklamaktadır.
Wikipedia’ya Bilgi Eklemek Ne Anlama Gelir?
Wikipedia’ya bilgi ekleme, mevcut bir maddeye yeni bir olay, tarih, görev, eser, başarı, değişiklik, eleştiri, hukuki gelişme veya biyografik ayrıntı kazandırılması işlemidir.
Ancak Wikipedia, kişi ve kurumların kendi bilgilerini doğrudan yayımlayabilecekleri kurumsal bir profil platformu değildir. Bir bilginin doğru olması, tek başına Wikipedia’da yer alması için yeterli kabul edilmez. Bilginin aynı zamanda:
Kamuya açık biçimde yayımlanmış olması,
Güvenilir bir kaynaktan doğrulanabilmesi,
Madde konusu açısından ansiklopedik önem taşıması,
Tarafsız ve ölçülü bir dille aktarılması,
Özgün yorum veya çıkarım içermemesi
gerekir.
Wikipedia’nın temel içerik politikaları; tarafsız bakış açısı, doğrulanabilirlik ve özgün araştırmalara yer vermeme ilkeleridir. Bu üç ilke birlikte değerlendirilir.
Wikipedia’ya Her Bilgi Eklenebilir mi?
Hayır. Kamuya açık veya gerçeğe uygun olan her bilgi, ansiklopedik içerik niteliği taşımaz.
Bir bilginin Wikipedia’ya eklenebilmesi için yalnızca doğru olması değil, konu bakımından anlamlı, doğrulanabilir ve kayda değer olması gerekir. Günlük faaliyetler, rutin görevlendirmeler, küçük çaplı etkinlikler, kişisel açıklamalar ve tanıtım amacı taşıyan gelişmeler çoğu zaman ansiklopedik önem taşımayabilir.
Örneğin bir şirket hakkında aşağıdaki türden bilgiler her zaman uygun kabul edilmez:
Yeni bir ürünün satışa çıkarılması,
Yeni şube açılması,
Kurumsal slogan değişikliği,
Reklam kampanyası başlatılması,
Sosyal medya hesabının belirli bir takipçi sayısına ulaşması,
Şirket yöneticisinin kurum adına yaptığı tanıtıcı açıklamalar,
Şirketin kendi internet sitesinde yayımladığı başarı iddiaları.
Buna karşılık bağımsız ve güvenilir kaynaklarda kapsamlı biçimde ele alınan birleşmeler, satın almalar, hukuki süreçler, önemli yönetim değişiklikleri, tarihsel gelişmeler veya sektörel etkiler uygun kaynaklandırma şartıyla maddeye eklenebilir.
Wikipedia Bilgi Ekleme Kriterleri Nelerdir?
Bilginin Doğrulanabilir Olması
Wikipedia’da bir bilginin kabul edilmesinin temel koşullarından biri doğrulanabilirliktir.
Doğrulanabilirlik, okuyucunun eklenen bilginin dayandığı kaynağa ulaşabilmesi ve kaynağın gerçekten bu bilgiyi desteklediğini görebilmesi anlamına gelir. Wikipedia’da içerik, editörün kişisel bilgisine, doğrudan gözlemine veya konu hakkında sahip olduğu uzmanlığa dayandırılamaz.
Bir kişi kendi şirketinin kuruluş tarihini kesin olarak biliyor olabilir. Ancak bu tarih güvenilir ve yayımlanmış bir kaynakla desteklenmiyorsa Wikipedia açısından doğrulanabilir kabul edilmeyebilir.
Wikipedia’nın doğrulanabilirlik politikası, içeriklerin yayımlanmış ve kontrol edilebilir kaynaklara dayandırılmasını gerektirir.
Güvenilir Kaynak Kullanılması
Her internet sayfası, Wikipedia açısından güvenilir kaynak değildir. Kaynağın güvenilirliği değerlendirilirken şu unsurlar dikkate alınır:
Editoryal denetim mekanizmasının bulunması,
Yayıncının tanınabilir ve hesap verebilir olması,
İçeriğin konu hakkında uzmanlık veya gazetecilik standartları taşıması,
Bilginin bağımsız biçimde hazırlanmış olması,
Yazarın veya yayın kuruluşunun açıkça belirtilmesi,
Kaynağın düzeltme ve denetim süreçlerinin bulunması.
Ulusal gazeteler, haber ajansları, akademik yayınlar, hakemli dergiler, saygın kitaplar, resmî belgeler ve uzman yayın organları konuya göre kullanılabilir.
Ancak bir kaynağın tanınmış olması, kaynaktaki her içeriğin otomatik olarak uygun olduğu anlamına gelmez. Haber kuruluşu tarafından yayımlanan bağımsız bir araştırma haberiyle aynı kuruluşta yayımlanan sponsorlu içerik veya basın bülteni aynı kaynak değerine sahip değildir.
Kaynağın Bilgiyi Doğrudan Desteklemesi
Kaynak eklemek tek başına yeterli değildir. Gösterilen kaynak, cümledeki iddiayı açık ve doğrudan biçimde desteklemelidir.
Örneğin kaynakta yalnızca bir kişinin konferansa katıldığı yazıyorsa, bu kaynak kullanılarak kişinin “uluslararası alanda önemli bir düşünce lideri olduğu” ileri sürülemez. Böyle bir ifade, kaynağın içeriğini aşan bir yorum olur.
Kaynakla metin arasındaki ilişki şu sorularla kontrol edilebilir:
Kaynak, yazılan bilgiyi açıkça ifade ediyor mu?
Cümlede kaynağın vermediği bir sonuç çıkarılıyor mu?
Kaynak yalnızca konudan söz ediyor, yoksa bilgiye ilişkin ayrıntı sağlıyor mu?
Kaynakta kullanılan ifade Wikipedia metninde abartılmış mı?
Kaynak, olayın gerçekleştiği tarihi ve bağlamı doğruluyor mu?
Wikipedia’da Özgün Araştırma Nedir?
Özgün araştırma, daha önce güvenilir kaynaklarda yayımlanmamış bir iddianın, yorumun, sonucun veya analiz biçiminin Wikipedia’ya eklenmesidir.
Wikipedia, yeni bilgi üreten bir yayın değil; daha önce güvenilir kaynaklarda yayımlanmış bilgileri ansiklopedik biçimde özetleyen bir platformdur. Bu nedenle editörlerin kendi gözlemlerini, hesaplamalarını veya yorumlarını maddelere eklemeleri uygun değildir.
Özgün Araştırmaya Örnekler
Aşağıdaki içerikler özgün araştırma olarak değerlendirilebilir:
Bir şirketin mali tablolarından hareketle şirketin gelecekte büyüyeceği sonucuna varmak,
Bir sanatçının eserlerini yorumlayarak yeni bir sanat akımının temsilcisi olduğunu ileri sürmek,
Farklı kaynaklardaki bilgileri birleştirerek kaynakların açıkça belirtmediği bir sonuca ulaşmak,
Sosyal medya verilerinden hareketle kişinin kamuoyu üzerindeki etkisini tanımlamak,
Bir olayın arkasındaki nedeni güvenilir kaynak göstermeden açıklamak,
Kişisel deneyime dayanarak bir ürünün veya yöntemin başarılı olduğunu yazmak.
Bir yorumun makul görünmesi veya doğru olma ihtimalinin yüksek olması, onu Wikipedia açısından kabul edilebilir hâle getirmez. Sonucun güvenilir kaynaklarda açık biçimde yayımlanmış olması gerekir.
Tarafsız Bir Wikipedia Metni Nasıl Yazılır?
Wikipedia’da bilgi eklerken kullanılan dil, bilginin kendisi kadar önemlidir. Metin; övgü, suçlama, savunma, küçümseme veya tanıtım amacı taşımamalıdır.
Tarafsız bakış açısı politikası, güvenilir kaynaklarda yayımlanmış önemli görüşlerin uygun ağırlıkla ve editoryal tarafgirlikten kaçınılarak aktarılmasını gerektirir.
Tanıtım Dili İçeren İfadeler
Aşağıdaki ifadeler ansiklopedik üsluba uygun değildir:
“Sektörün öncü şirketlerinden biridir.”
“Başarılı çalışmalarıyla büyük takdir toplamıştır.”
“Yenilikçi yaklaşımıyla rakiplerinden ayrılmaktadır.”
“Kısa sürede büyük başarılara imza atmıştır.”
“Dünyaca ünlü bir iş insanıdır.”
“Alanında çığır açan projeler geliştirmiştir.”
“Müşteri memnuniyetine büyük önem vermektedir.”
Bu ifadeler kaynaklandırılmış olsa bile çoğu zaman tanıtım, değerlendirme veya yorum niteliği taşıyabilir.
Ansiklopedik Dile Dönüştürme
Tanıtım niteliğindeki bir ifade yerine, ölçülebilir ve kaynaklandırılmış bilgi kullanılmalıdır.
Uygun olmayan ifade:
“Şirket, yenilikçi projeleriyle sektörün lider kuruluşlarından biri hâline gelmiştir.”
Daha uygun ifade:
“Şirket, 2023 yılında enerji depolama teknolojileri alanında üç patent başvurusunda bulundu.”
İkinci cümle; somut, doğrulanabilir ve yorumsuzdur. Bununla birlikte kullanılan kaynağın patent başvurularını açıkça doğrulaması gerekir.
Hangi Kaynaklar Bilgi Eklemek İçin Kullanılabilir?
Bağımsız İkincil Kaynaklar
Wikipedia maddelerinde özellikle konu hakkında analiz, değerlendirme veya kapsamlı anlatım sunan bağımsız ikincil kaynaklar önem taşır.
Bunlar arasında şunlar bulunabilir:
Gazete ve dergilerde yayımlanan araştırma haberleri,
Akademik makaleler,
Güvenilir yayınevlerinden çıkan kitaplar,
Sektörel analizler,
Bağımsız biyografik çalışmalar,
Belgeseller,
Uzmanlık alanına ilişkin güvenilir yayınlar.
Bağımsızlık, kaynağın madde konusu kişi veya kurum tarafından kontrol edilmemesi ve içeriğin tanıtım amacıyla hazırlanmamış olması anlamına gelir.
Birincil Kaynaklar
Birincil kaynaklar, olayın veya bilginin doğrudan tarafı tarafından oluşturulan belgelerdir.
Örnekler:
Şirketin resmî internet sitesi,
Faaliyet raporları,
Mahkeme kararları,
Mevzuat metinleri,
Kurum duyuruları,
Kişinin kendi açıklaması,
Resmî sicil kayıtları,
Akademik araştırmanın orijinal sonuçları.
Birincil kaynaklar, basit ve tartışmasız bilgileri doğrulamak için kullanılabilir. Ancak bu kaynaklardan yorum, değerlendirme veya geniş kapsamlı sonuç çıkarılmamalıdır.
Örneğin bir şirketin faaliyet raporu, şirketin gelirini doğrulamak için kullanılabilir. Ancak aynı rapora dayanarak şirketin “sektörün en güçlü kuruluşlarından biri” olduğu söylenemez.
Öz Yayımlanmış Kaynaklar
Kişisel internet siteleri, şirket blogları, sosyal medya hesapları, video kanalları ve kullanıcı tarafından oluşturulan platformlar öz yayımlanmış kaynak niteliğinde olabilir.
Bu tür kaynaklar sınırlı durumlarda, yalnızca kişinin veya kurumun kendisi hakkında yaptığı tartışmasız açıklamaları doğrulamak amacıyla kullanılabilir. Ancak şu tür iddialar için uygun değildir:
Başarı ve üstünlük iddiaları,
Üçüncü kişiler hakkındaki bilgiler,
Tartışmalı olaylar,
Eleştiriler,
Hukuki suçlamalar,
Kayda değerlik değerlendirmeleri,
Sektörel liderlik veya öncülük iddiaları.
Basın Bültenleri ve Sponsorlu İçerikler
Basın bültenleri, çoğunlukla kişi veya kurum tarafından hazırlanan ya da onların talebiyle yayımlanan içeriklerdir. Bu nedenle bağımsız kaynak olarak değerlendirilmezler.
Bir haber sitesinde yayımlanmış olması, metnin otomatik olarak bağımsız gazetecilik çalışması olduğu anlamına gelmez. İçeriğin:
Basın bülteni olup olmadığı,
Sponsorlu veya reklam niteliği taşıyıp taşımadığı,
Kurum açıklamasını aynen tekrar edip etmediği,
Bağımsız analiz içerip içermediği
incelenmelidir.
Basın bülteni, bir etkinliğin tarihini veya şirketin yaptığı açıklamayı doğrulayabilir. Ancak kişi veya kurumun önemini kanıtlayan bağımsız kaynak olarak kullanılması genellikle sorunludur.
Wikipedia’ya Bilgi Nasıl Eklenir?
Eklenmek İstenen Bilgi Belirlenmelidir
Düzenlemeye başlamadan önce eklenecek bilgi açık biçimde tanımlanmalıdır.
Şu sorular cevaplanmalıdır:
Hangi bilgi eklenecek?
Bu bilgi madde açısından neden önemlidir?
Bilgi daha önce maddede yer alıyor mu?
Bilgi, maddenin hangi bölümüne aittir?
Bilgiyi doğrulayan kaynak var mı?
Kaynak, cümlenin tamamını destekliyor mu?
Bilgi güncel mi?
Bilgi, konuya gereğinden fazla ağırlık veriyor mu?
Bu değerlendirme yapılmadan eklenen içerikler, doğru olsalar bile geri alınabilir.
Maddenin Mevcut Yapısı İncelenmelidir
Yeni bilgi eklenmeden önce maddenin tamamı okunmalıdır. Yalnızca ilgili paragrafı incelemek yeterli olmayabilir.
Maddenin mevcut yapısında:
Aynı bilgi farklı bir başlık altında bulunabilir,
Konu kronolojik biçimde ele alınmış olabilir,
Bilgi için ayrı başlık açmak gereksiz olabilir,
Eklenmek istenen ayrıntı maddenin genel ağırlığını bozabilir,
Benzer bilgiler belirli bir yazım biçimiyle sunulmuş olabilir.
Yeni bilgi, maddenin mevcut anlatım düzenine uyarlanmalıdır.
Uygun Bölüm Seçilmelidir
Bilgi, konuya en yakın başlık altına eklenmelidir.
Örneğin:
Bir kişinin göreve atanması “Kariyeri” bölümüne,
Bir şirketin satın alınması “Tarihçe” bölümüne,
Bir albümün yayımlanması “Diskografi” veya “Kariyer” bölümüne,
Mahkeme tarafından sonuçlandırılmış bir dava “Hukuki süreçler” bölümüne,
Bilimsel bir eleştiri “Eleştiriler” veya ilgili tematik bölüme
eklenebilir.
Her yeni bilgi için ayrı bir başlık açılması uygun değildir. Başlık açılabilmesi için konunun kaynaklarda kapsamlı biçimde ele alınmış ve madde içinde anlamlı bir bütün oluşturmuş olması gerekir.
Bilgi Ansiklopedik Dille Yazılmalıdır
Eklenecek metin mümkün olduğunca kısa, doğrudan ve olgusal olmalıdır.
Bir Wikipedia cümlesi genellikle şu unsurları içerir:
Olayın veya bilginin öznesi,
Gerçekleşme tarihi,
Olayın niteliği,
Gerekli bağlam,
Güvenilir kaynak.
Örnek:
“Şirket, Mayıs 2024’te Ankara’daki üretim tesisini faaliyete geçirdi.”
Bu cümlede şirketin üretim tesisi hakkında ek değerlendirme yapılmamıştır. Kaynağın tesisin açılış tarihini ve niteliğini doğrulaması gerekir.
Kaynak Cümlenin Sonuna Eklenmelidir
Kaynak, desteklediği cümlenin veya ifadenin hemen ardından eklenmelidir. Paragraf sonunda bulunan tek bir kaynak, paragraftaki bütün cümleleri desteklemiyorsa doğrulanabilirlik sorunu oluşabilir.
Her kaynak için şu bilgiler mümkün olduğunca belirtilmelidir:
Yazar adı,
İçerik başlığı,
Yayın kuruluşu,
Yayın tarihi,
Erişim tarihi,
İnternet adresi,
Kitap veya akademik yayınlarda sayfa numarası.
Kaynak künyesinin düzenli hazırlanması, okuyucunun bilginin kökenini kontrol etmesini kolaylaştırır.
Değişiklik Özeti Yazılmalıdır
Düzenleme kaydedilirken kısa bir değişiklik özeti yazılması uygun olur.
Örnek değişiklik özetleri:
“Görev değişikliği güvenilir kaynakla eklendi.”
“Kuruluş tarihi resmî sicil kaydıyla düzeltildi.”
“Kaynaksız tanıtım ifadeleri çıkarıldı.”
“Yeni yayımlanan akademik çalışma eklendi.”
“Hatalı ölüm tarihi güvenilir kaynakla güncellendi.”
Değişiklik özeti, diğer editörlerin düzenlemenin amacını daha kolay anlamasını sağlar.
Bilgi Eklerken Gereksiz Ayrıntıdan Nasıl Kaçınılır?
Wikipedia maddeleri, konu hakkındaki bütün bilgileri içermek zorunda değildir. Ansiklopedik yazımda önem, bağlam ve oran gözetilir.
Bir bilgi doğru ve kaynaklı olsa bile maddeye eklenmesi gerekmeyebilir.
Gereksiz ayrıntılara örnekler:
Kişinin katıldığı her etkinlik,
Şirketin aldığı her küçük ödül,
Günlük iş faaliyetleri,
Sosyal medya paylaşımları,
Ürünlerin teknik tanıtım metinleri,
Kurumun bütün proje ve kampanyaları,
Konuyla ilişkisi sınırlı olan uzun tarihsel bilgiler,
Tek bir kaynakta kısa biçimde geçen önemsiz olaylar.
Bilginin ansiklopedik ağırlığı, güvenilir kaynaklarda ne kadar kapsamlı ele alındığıyla ilişkilidir.
Kaynak Var Diye Bilgi Mutlaka Eklenir mi?
Hayır. Kaynak bulunması, içeriğin otomatik olarak maddeye eklenebileceği anlamına gelmez.
Kaynaklı bir bilgi şu nedenlerle uygun olmayabilir:
Maddeyle doğrudan ilişkili değildir.
Konuya gereğinden fazla ağırlık vermektedir.
Kaynak güvenilir değildir.
Kaynak bağımsız değildir.
Bilgi yalnızca geçici bir gelişmedir.
Özel hayatın gereksiz biçimde ifşa edilmesine yol açmaktadır.
Yaşayan bir kişi hakkında tartışmalı veya zarar verici niteliktedir.
Cümle, kaynaktaki bilgiyi aşan bir yorum içermektedir.
İçerik ansiklopedik değil, tanıtıcıdır.
Yaşayan Kişiler Hakkında Bilgi Eklemek
Yaşayan kişilerin biyografileri, Wikipedia’da daha sıkı içerik standartlarına tabidir.
Kaynaksız, zayıf kaynaklı, tartışmalı veya kişiye zarar verme ihtimali bulunan bilgiler özellikle dikkatli değerlendirilmelidir. Wikipedia’nın yaşayan insanların biyografilerine ilişkin politikası, tartışmalı içeriklerin yüksek kaliteli ve güvenilir kaynaklara dayanmasını gerektirir.
Yaşayan Kişilerde Kullanılmaması Gereken İçerikler
Söylentiler,
Anonim sosyal medya iddiaları,
Kaynağı belirsiz suçlamalar,
Kesinleşmemiş bilgilerin kesin hüküm gibi sunulması,
Kişinin özel yaşamıyla ilgisiz ayrıntılar,
Güvenilir kaynaklarla desteklenmeyen sağlık bilgileri,
Aile bireyleri hakkındaki gereksiz bilgiler,
Devam eden soruşturmalarda suçluluk ima eden ifadeler.
Bir kişinin gözaltına alınması, hakkında soruşturma açılması, yargılanması ve mahkûm edilmesi birbirinden farklı hukuki aşamalardır. Kaynakta hangi aşama belirtiliyorsa Wikipedia metninde yalnızca o aşama aktarılmalıdır.
Şirketler Hakkında Bilgi Eklemek
Şirket maddelerine eklenen içeriklerde kurumsal tanıtım dilinden kaçınılmalıdır.
Eklenebilecek Şirket Bilgileri
Uygun kaynaklarla desteklenmesi hâlinde şu tür bilgiler eklenebilir:
Kuruluş tarihi,
Kurucular,
Merkez konumu,
Önemli birleşme ve satın almalar,
Yönetim değişiklikleri,
Halka arz bilgileri,
Faaliyet alanındaki önemli değişiklikler,
Bağımsız kaynaklarda ele alınan hukuki süreçler,
Şirket tarihini etkileyen önemli olaylar,
Doğrulanabilir mali veriler,
Bağımsız kaynaklarda kapsamlı biçimde incelenen eleştiriler.
Eklenmemesi Gereken Tanıtım İçerikleri
Ürün ve hizmet katalogları,
Müşteri memnuniyeti iddiaları,
Kurumsal vizyon ve misyon metinleri,
Reklam sloganları,
Satış ve pazarlama mesajları,
Ayrıntılı şube listeleri,
İş ortaklarının tanıtımı,
Kampanya duyuruları,
Referans müşteri listeleri,
Kurumun kendi başarı anlatımı.
Wikipedia’nın bir kurumsal tanıtım platformu olmadığı, içerik politikaları ve “Vikipedi ne değildir?” açıklamaları kapsamında değerlendirilir.
Kişinin veya Kurumun Kendi Maddesine Bilgi Eklenmesi
Bir kişi, çalışan, yönetici, danışman veya temsilci; kendisiyle bağlantılı bir Wikipedia maddesini düzenlediğinde çıkar çatışması ortaya çıkabilir.
Çıkar çatışması bulunan bir editörün yaptığı her düzenleme yanlış kabul edilmez. Ancak bu tür düzenlemelerde tarafsızlık sağlamak daha güç olabilir.
Bağlantı bulunan maddelerde özellikle şu riskler ortaya çıkar:
Olumlu bilgilerin öne çıkarılması,
Eleştirilerin kaldırılması,
Kurumsal dil kullanılması,
Kaynakların seçici biçimde kullanılması,
Önemsiz başarıların geniş biçimde anlatılması,
Tartışmalı bilgilerin yumuşatılması,
Rakip veya karşıt görüşlerin orantısız sunulması.
Bu nedenle bağlantılı kişiler, doğrudan değişiklik yapmak yerine maddenin tartışma sayfasında kaynaklarıyla birlikte değişiklik önerebilir. Böylece öneri, bağlantısı bulunmayan editörler tarafından değerlendirilebilir.
Wikipedia Bilgi Ekleme Talebi Nasıl Hazırlanır?
Bir değişiklik talebi hazırlanırken yalnızca “bu bilgi doğrudur” demek yeterli değildir. Talep, incelenebilir ve uygulanabilir biçimde sunulmalıdır.
İyi yapılandırılmış bir değişiklik talebinde şunlar bulunur:
Değiştirilmesi veya eklenmesi istenen mevcut cümle,
Önerilen yeni metin,
Değişikliğin gerekçesi,
Güvenilir kaynaklar,
Kaynakların hangi ifadeyi doğruladığı,
Varsa çıkar çatışması açıklaması.
Örnek Değişiklik Talebi
“Maddeye aşağıdaki cümlenin eklenmesi önerilmektedir:
‘Ahmet Yılmaz, Mart 2024’te kurumun yönetim kurulu başkanlığına seçildi.’
Kaynak: Kurumun yönetim değişikliğini haberleştiren bağımsız ulusal gazete, 15 Mart 2024.
Bu değişiklik talebi, kurumla profesyonel bağlantısı bulunan bir kullanıcı tarafından iletilmiştir.”
Bu yapı, öneriyi değerlendirecek editörün bilgi, kaynak ve bağlantı durumunu açıkça görmesini sağlar.
Eklenen Bilgi Neden Silinir veya Geri Alınır?
Wikipedia’da yapılan değişiklikler diğer editörler tarafından kontrol edilebilir. Eklenen bir bilginin geri alınması, bilginin mutlaka yanlış olduğu anlamına gelmez.
Bilgi şu nedenlerle çıkarılabilir:
Kaynak gösterilmemesi,
Kaynağın güvenilir olmaması,
Kaynağın bilgiyi desteklememesi,
Tanıtım dili kullanılması,
Maddeyle ilgisiz ayrıntı eklenmesi,
Bilginin gereğinden fazla uzun anlatılması,
Özgün yorum veya çıkarım yapılması,
Telif hakkıyla korunan metnin kopyalanması,
Yaşayan kişi politikasına aykırılık,
Çıkar çatışması nedeniyle taraflı anlatım,
Mevcut içerikle çelişki,
Maddenin yapısının bozulması,
Topluluk kararına aykırılık.
Bilgi Geri Alındığında Ne Yapılmalıdır?
Bir değişiklik geri alındığında aynı metni tekrar tekrar eklemek yerine geri alma gerekçesi incelenmelidir.
İzlenebilecek yöntem şöyledir:
Değişiklik geçmişi kontrol edilir.
Geri alan editörün açıklaması okunur.
Kullanıcı mesaj sayfasında bir bildirim bulunup bulunmadığı incelenir.
Kaynağın güvenilirliği yeniden değerlendirilir.
Metindeki tanıtım ve yorum ifadeleri temizlenir.
Maddenin tartışma sayfasında gerekçeli öneri sunulur.
Gerekirse topluluk görüşü beklenir.
Aynı içeriğin gerekçe dikkate alınmadan tekrar eklenmesi, değişiklik savaşı olarak değerlendirilebilir.
Wikipedia’da Telif Hakkı ve Metin Kopyalama
Bir kaynağın kullanılması, kaynaktaki metnin aynen kopyalanabileceği anlamına gelmez.
Gazete haberleri, kitaplar, kurum siteleri, biyografiler ve diğer yayınlardaki metinler çoğunlukla telif hakkıyla korunur. Bu metinlerin uzun bölümlerinin Wikipedia’ya kopyalanması uygun değildir.
Kaynakta yer alan bilgi:
Özgün cümle yapısıyla yeniden yazılmalı,
Anlamı değiştirilmemeli,
Kaynağa atıf verilerek aktarılmalı,
Gereksiz alıntılardan kaçınılmalı,
Kaynağın üslubu taklit edilmemelidir.
Doğrudan alıntı yapılması gerekiyorsa alıntı kısa tutulmalı ve açık biçimde belirtilmelidir.
Wikipedia Bilgi Kutusuna Bilgi Ekleme
Bilgi kutuları, maddenin temel verilerini özetleyen şablonlardır. Her ayrıntının bilgi kutusuna eklenmesi gerekmez.
Bilgi kutularında genellikle şunlar yer alabilir:
Doğum ve ölüm tarihi,
Kuruluş tarihi,
Merkez,
Meslek veya sektör,
Görev süresi,
Resmî ad,
Kurucu,
Önemli ürün veya eserler,
Resmî internet sitesi.
Bilgi kutusundaki verilerin de doğrulanabilir olması gerekir. Ayrıca bilgi kutusu, madde metninde hiç açıklanmayan tartışmalı bir iddiayı tek başına sunmak için kullanılmamalıdır.
Wikipedia’ya Görsel Eklemek Bilgi Eklemekten Farklı mıdır?
Görseller de Wikipedia içeriğinin bir parçasıdır ancak ayrı telif ve lisans kurallarına tabidir.
Bir görselin internette bulunması, Wikipedia’da kullanılabileceği anlamına gelmez. Görselin:
Serbest lisanslı olması,
Kamu malı olması,
Yükleyen kişinin gerekli haklara sahip olması,
Lisans bilgilerinin doğru belirtilmesi,
Görselin madde açısından anlamlı olması
gerekir.
Şirketlerin basın kitlerinde yer alan fotoğraflar veya sosyal medya hesaplarında yayımlanan görseller otomatik olarak serbest lisanslı sayılmaz.
Wikipedia’da Güncel Bilgi Eklemek
Güncel gelişmelerin Wikipedia’ya eklenmesinde aceleci davranmak hatalı sonuçlara yol açabilir.
Özellikle devam eden olaylarda:
İlk haberlerde bilgi eksik olabilir,
Haber kuruluşları yanlış bilgiyi düzeltebilir,
Resmî açıklamalar değişebilir,
Hukuki süreç tamamlanmamış olabilir,
Olayın ansiklopedik önemi henüz belirginleşmemiş olabilir.
Güncel bilgi eklenirken birden fazla güvenilir kaynak karşılaştırılmalı ve kesinleşmemiş iddialar kesin sonuç gibi sunulmamalıdır.
Eski veya Hatalı Bilgiler Nasıl Düzeltilir?
Bir bilginin eski olması, mutlaka silinmesi gerektiği anlamına gelmez. Tarihsel bilgiler korunabilir; ancak güncel durum ayrıca açıklanabilir.
Örneğin bir kişi daha önce belirli bir görevde bulunmuşsa eski görev bilgisi tamamen kaldırılmamalıdır. Bunun yerine görev süresi tarihleriyle belirtilmeli ve yeni görev bilgisi eklenmelidir.
Düzeltme yapılırken:
Eski bilginin neden yanlış veya güncelliğini yitirmiş olduğu belirlenmeli,
Yeni bilgi güvenilir kaynakla doğrulanmalı,
Tarihsel bağlam korunmalı,
Kaynaklar karşılaştırılmalı,
Değişiklik özeti yazılmalıdır.
Wikipedia Bilgi Ekleme Sürecinde Sık Yapılan Hatalar
Yalnızca Kurumsal Kaynak Kullanmak
Şirketin kendi internet sitesi, kişinin öz geçmişi veya kurum duyurusu her bilgi için yeterli değildir. Özellikle değerlendirme ve önem iddiaları bağımsız kaynaklara dayanmalıdır.
Kaynağı Cümlenin Sonuna Eklememek
Kaynakça bölümünde bir bağlantının bulunması, metindeki her bilginin doğrulandığı anlamına gelmez. Kaynak, ilgili cümleyle ilişkilendirilmelidir.
Haber Başlığına Dayanmak
Haber başlığı, içeriğin bütün bağlamını yansıtmayabilir. Kaynak kullanılmadan önce haberin tamamı okunmalıdır.
Arama Motoru Sonuçlarını Kaynak Saymak
Arama motorunda görülen kısa açıklamalar, bağımsız bir kaynak değildir. Asıl yayın incelenmeli ve kaynak olarak o yayın gösterilmelidir.
Sosyal Medya Paylaşımını Kesin Kanıt Kabul Etmek
Sosyal medya hesapları sınırlı durumlarda kişinin kendi açıklamasını doğrulayabilir. Ancak bağımsız değerlendirme, tartışmalı iddia veya üçüncü kişiler hakkındaki bilgi için genellikle yeterli değildir.
Kaynakta Olmayan Sıfatlar Eklemek
Kaynak bir kişiyi “yazar” olarak tanımlıyorsa Wikipedia metninde “ülkenin önde gelen yazarlarından biri” şeklinde genişletme yapılamaz.
Basın Bültenini Bağımsız Haber Gibi Kullanmak
Haber sitesinde yayımlanan içeriğin dili, yazarı ve hazırlanma biçimi incelenmelidir. Kurumsal açıklamayı aynen aktaran metinler bağımsız değerlendirme sunmayabilir.
Bilgiyi Gereğinden Fazla Uzatmak
Tek bir gelişme, kaynaklarda sınırlı biçimde ele alınmışsa madde içinde uzun bir bölüm hâline getirilmemelidir.
Profesyonel Editoryal Değerlendirme Hangi Durumlarda Gündeme Gelir?
Bazı değişiklikler, basit bir tarih veya görev güncellemesinden daha karmaşık olabilir. Özellikle aşağıdaki durumlarda editoryal değerlendirme gerekebilir:
Bilginin tartışmalı olması,
Birden fazla kaynağın birbiriyle çelişmesi,
Yaşayan kişi hakkında olumsuz içerik bulunması,
Çıkar çatışması bulunan bir düzenleme yapılması,
Maddenin daha önce korumaya alınmış olması,
Aynı bilginin tekrar tekrar geri alınması,
Konunun hukuki süreç içermesi,
Kaynakların bağımsızlığının belirsiz olması,
Bilginin ansiklopedik ağırlığının tartışmalı olması,
Değişiklik talebinin topluluk politikalarına göre hazırlanması gerekmesi.
Profesyonel değerlendirme, bilginin mutlaka yayımlanacağı anlamına gelmez. Değerlendirmenin amacı; bilgi, kaynak, dil, ağırlık ve politika uyumunun birlikte incelenmesidir. Son karar, Wikipedia’nın topluluk temelli editoryal süreçleri içinde şekillenir.
Wikipedia Bilgi Ekleme Kontrol Listesi
Bilgi eklenmeden önce şu kontrol listesi kullanılabilir:
Bilgi doğru mu?
Bilgi güncel mi?
Güvenilir bir kaynak var mı?
Kaynak bağımsız mı?
Kaynak, bilgiyi doğrudan destekliyor mu?
Bilgi madde açısından anlamlı mı?
Metin tarafsız mı?
Tanıtım ifadeleri temizlendi mi?
Özgün yorum veya çıkarım var mı?
Bilginin uzunluğu kaynaklardaki ağırlığıyla orantılı mı?
Yaşayan kişi politikası uygulanıyor mu?
Telif hakkıyla korunan bir metin kopyalandı mı?
Bilgi uygun bölüme mi eklendi?
Değişiklik özeti yazıldı mı?
Varsa çıkar çatışması açıklandı mı?
Sık Sorulan Sorular
Wikipedia’ya Kendim Bilgi Ekleyebilir miyim?
Teknik olarak birçok Wikipedia maddesi kullanıcılar tarafından düzenlenebilir. Ancak yapılan düzenlemenin korunması; kaynağın niteliğine, metnin tarafsızlığına, bilginin ansiklopedik önemine ve içerik politikalarına uygunluğuna bağlıdır.
Kaynak Olmadan Küçük Bir Bilgi Eklenebilir mi?
Doğrulanabilir olması gereken bilgiler için kaynak gösterilmesi beklenir. Özellikle doğum tarihi, görev, unvan, mali veri, hukuki olay ve tartışmalı iddialar gibi bilgiler kaynaklandırılmalıdır.
Şirketin Resmî Sitesi Kaynak Olarak Kullanılabilir mi?
Resmî site, kuruluşun adresi veya yayımladığı resmî açıklama gibi sınırlı ve tartışmasız bilgiler için kullanılabilir. Şirketin başarısı, önemi, liderliği veya itibarı gibi değerlendirmeler için bağımsız kaynak gerekir.
Sosyal Medya Hesabı Kaynak Olabilir mi?
Doğrulanmış veya resmî hesaplar, kişinin kendi açıklamasını doğrulamak için sınırlı biçimde kullanılabilir. Ancak bağımsız ve tartışmalı iddialar için yeterli kabul edilmez.
Eklediğim Bilgi Neden Hemen Silindi?
Kaynak yetersizliği, reklam dili, konu dışı ayrıntı, telif ihlali, çıkar çatışması veya kaynağın bilgiyi desteklememesi nedeniyle geri alınmış olabilir. Değişiklik geçmişindeki açıklama incelenmelidir.
Doğru Bilgi Neden Wikipedia’ya Eklenmiyor?
Wikipedia açısından yalnızca doğruluk değil; doğrulanabilirlik, ansiklopedik önem, tarafsızlık ve uygun kaynak kullanımı da gerekir. Gerçek fakat yayımlanmamış veya önemsiz bir bilgi maddeye alınmayabilir.
Basında Çıkan Her Haber Wikipedia’ya Eklenebilir mi?
Hayır. Haberin güvenilirliği, bağımsızlığı, konuya ilişkin kapsamı ve bilginin ansiklopedik önemi değerlendirilir. Rutin haberler ve basın bültenleri her zaman uygun değildir.
Bilgi Eklemek İçin Hesap Açmak Gerekir mi?
Bazı maddeler anonim kullanıcılar tarafından düzenlenebilir. Koruma altındaki maddelerde veya belirli düzenleme işlemlerinde hesap ve kullanıcı yetkisi gerekebilir.
Bilgi Eklemek Sayfanın Kalıcı Olmasını Sağlar mı?
Hayır. Bir maddeye yeni bilgiler ve kaynaklar eklenmesi, maddenin kayda değerlik kriterlerini otomatik olarak karşıladığı anlamına gelmez. Maddenin varlığı ile madde içindeki tek tek bilgilerin doğrulanabilirliği farklı konulardır.
Wikipedia’ya bilgi ekleme süreci, bir metni yayımlamaktan çok editoryal doğrulama işlemidir. Eklenen içeriğin güvenilir kaynaklara dayanması, tarafsız biçimde yazılması, özgün çıkarım içermemesi ve madde konusu bakımından ansiklopedik önem taşıması gerekir.
Kişisel bilgi, kurum açıklaması, basın bülteni veya sosyal medya paylaşımı, her durumda yeterli kaynak olarak kabul edilmez. Kaynağın bağımsızlığı, editoryal niteliği ve cümledeki iddiayı doğrudan destekleyip desteklemediği ayrıca incelenmelidir.
Wikipedia’daki bir bilginin korunmasını belirleyen temel unsur yalnızca doğruluk değildir. Bilginin doğrulanabilir, dengeli, ölçülü, telif kurallarına uygun ve topluluk tarafından kabul edilen içerik standartlarıyla uyumlu olması gerekir.
