Wikipedia Sayfa Oluşturma Süreci Nasıl İşler?
Wikipedia sayfa oluşturma süreci; konunun ansiklopedik uygunluğunun araştırılması, bağımsız kaynakların değerlendirilmesi, tarafsız bir taslağın hazırlanması, teknik düzenlemelerin tamamlanması ve içeriğin Wikipedia topluluğunun denetimine sunulması aşamalarından oluşur. Bu rehber, bir Wikipedia maddesinin hazırlanmasından yayımlanmasına ve yayımlandıktan sonraki topluluk incelemesine kadar sürecin nasıl işlediğini açıklamaktadır.
Wikipedia’da Sayfa Oluşturmak Ne Anlama Gelir?
Günlük kullanımda “Wikipedia sayfası oluşturmak” ifadesi yaygın olsa da Wikipedia terminolojisinde ansiklopedik içerikler çoğunlukla madde olarak adlandırılır. Bir kişi, şirket, kurum, ürün, eser veya olay hakkında madde oluşturmak; o konuya ait tanıtım metnini internette yayımlamak anlamına gelmez.
Wikipedia, içeriklerin kişi veya kurumların taleplerine göre yayımlandığı bir kurumsal dizin, basın platformu ya da tanıtım kanalı değildir. Oluşturulan içeriklerin ansiklopedik kabul edilebilmesi için Wikipedia’nın temel içerik politikalarına uygun olması gerekir.
Bu politikaların merkezinde şu üç ilke yer alır:
Tarafsız bakış açısı
Doğrulanabilirlik
Özgün araştırmalara yer vermemek
Bu ilkeler birbirinden bağımsız değerlendirilmez. Bir maddenin yalnızca kaynaklı olması yeterli değildir; kullanılan kaynakların güvenilir olması, metnin kaynakları doğru yansıtması ve konuya ilişkin önemli görüşlerin dengeli biçimde aktarılması gerekir.
Wikipedia Sayfa Oluşturma Sürecinin Temel Aşamaları
Wikipedia’da madde oluşturma süreci genel olarak şu aşamalardan meydana gelir:
Konu hakkında mevcut madde ve başlıkların araştırılması
Konunun kayda değerlik ölçütleri bakımından değerlendirilmesi
Bağımsız ve güvenilir kaynakların toplanması
Kaynakların içerik ve nitelik bakımından sınıflandırılması
Çıkar çatışması ve ücretli katkı durumunun belirlenmesi
Ansiklopedik madde taslağının hazırlanması
Kaynakların ilgili bilgilere bağlanması
Teknik Wikipedia biçimlendirmesinin yapılması
Taslağın politika ve yönergeler açısından incelenmesi
Maddenin yayımlanması veya topluluk incelemesine sunulması
Yayımlanan içeriğin topluluk tarafından değerlendirilmesi
Bakım, geliştirme, birleştirme veya silme süreçlerinin izlenmesi
Bu aşamaların her biri ayrı bir işlev taşır. Sürecin yalnızca metin yazımı olarak ele alınması, özellikle kayda değerlik, kaynak bağımsızlığı ve çıkar çatışması sorunlarının gözden kaçmasına neden olabilir.
1. Mevcut Madde ve Başlık Araştırması Yapılması
Yeni bir madde hazırlanmadan önce aynı konu hakkında mevcut bir Wikipedia maddesi bulunup bulunmadığı araştırılmalıdır.
Konu farklı bir yazım biçimiyle, eski bir adla, ticari unvanla, sahne adıyla veya alternatif bir isimle Wikipedia’da yer alıyor olabilir. Aynı konu hakkında ikinci bir madde oluşturulması durumunda içerik:
Mevcut maddeye yönlendirilebilir,
Mevcut maddeyle birleştirilebilir,
Mükerrer içerik olarak değerlendirilebilir,
Uygun olmayan başlık altında açıldığı için taşınabilir.
Örneğin bir şirket, kamuoyunda kullanılan marka adıyla tanınıyor ancak resmî ticaret unvanı farklı biçimde yazılıyorsa başlık seçimi, güvenilir kaynaklarda konunun en yaygın nasıl adlandırıldığına göre değerlendirilmelidir.
Madde başlığı, kurumun tercih ettiği kurumsal slogan veya pazarlama adı esas alınarak değil, kaynaklarda yerleşmiş kullanım dikkate alınarak belirlenir.
2. Konunun Kayda Değerliği Değerlendirilir
Bir Wikipedia maddesi oluşturma sürecindeki en önemli aşama, konunun kayda değerlik ölçütlerini karşılayıp karşılamadığının belirlenmesidir.
Wikipedia bakımından kayda değerlik, bir kişinin veya kurumun toplum içinde önemli, başarılı, tanınmış ya da itibarlı görülmesiyle aynı anlama gelmez. Kayda değerlik, konunun kendisinden bağımsız, güvenilir ve tercihen birden fazla ikincil kaynak tarafından kapsamlı biçimde ele alınmış olmasıyla ilişkilidir.
Kayda Değerlik Neden Öznel Bir Değerlendirme Değildir?
Bir şirketin yüksek ciroya ulaşması, bir kişinin çok sayıda takipçisinin bulunması, bir markanın uzun yıllardır faaliyet göstermesi veya bir kurumun önemli projeler gerçekleştirmesi tek başına Wikipedia maddesi oluşturmak için yeterli değildir.
Bu tür bilgiler konu hakkında belirli bir önem göstergesi oluşturabilir. Ancak Wikipedia açısından belirleyici soru şudur:
Konu, kendisinden bağımsız ve editöryal denetime sahip kaynaklarda ne ölçüde ele alınmıştır?
Kayda değerlik değerlendirmesinde genellikle şu unsurlar incelenir:
Kaynak konuyu doğrudan ele alıyor mu?
Konu hakkında yalnızca kısa bir isim aktarımı mı bulunuyor?
Kaynak, konu hakkında ayrıntılı bilgi veya analiz içeriyor mu?
Kaynak ile madde konusu arasında ticari veya kurumsal bir ilişki var mı?
İçeriğin yayımlanmasında bağımsız bir editoryal karar süreci bulunuyor mu?
Birden fazla kaynak gerçekte birbirinden bağımsız mı?
Haberler aynı basın bülteninin farklı sitelerde yayımlanmış sürümleri mi?
Kaynaklar yalnızca kişinin veya kurumun kendi açıklamalarını mı aktarıyor?
Wikipedia’nın genel kayda değerlik yaklaşımına göre konunun bağımsız, kapsamlı, güvenilir ve birden fazla ikincil kaynakta ele alınması beklenir. Şirket web siteleri, özgeçmişler, reklamlar, basın açıklamaları ve öz-yayın niteliğindeki içerikler bağımsız kaynak olarak kabul edilmez.
Sektörel Başarı ile Ansiklopedik Kayda Değerlik Arasındaki Fark
Bir kişi veya kurum kendi sektöründe başarılı olabilir ancak bu başarı bağımsız kaynaklarda yeterince ele alınmamış olabilir. Tersine, ticari büyüklüğü sınırlı bir konu; tarihsel, kültürel, bilimsel veya toplumsal etkisi nedeniyle çok sayıda bağımsız araştırmaya konu olmuş olabilir.
Bu nedenle kayda değerlik değerlendirmesi aşağıdaki unsurlardan bağımsızdır:
Kişinin veya şirketin maddede yer almak istemesi,
Konunun internette popüler olması,
Sosyal medya takipçi sayısı,
Reklam bütçesi,
Kurumsal faaliyet süresi,
Web sitesindeki bilgi miktarı,
Arama motorlarında çok sayıda sonucun bulunması.
Arama sonuçlarının sayısı değil, sonuçların kaynak niteliği, bağımsızlığı ve kapsam derinliği önem taşır.
3. Bağımsız ve Güvenilir Kaynaklar Toplanır
Kayda değerlik ihtimali belirlendikten sonra konu hakkında ayrıntılı bir kaynak envanteri hazırlanır.
Kaynak envanteri yalnızca bağlantıların bir araya getirilmesinden oluşmamalıdır. Her kaynak; yayıncı, yazar, yayın tarihi, editoryal bağımsızlık, içerik türü ve konuya ayırdığı kapsam bakımından değerlendirilmelidir.
Kayda Değerliği Destekleyebilecek Kaynaklar
Aşağıdaki yayın türleri, içeriğin niteliğine bağlı olarak kayda değerlik değerlendirmesinde etkili olabilir:
Ulusal veya uluslararası gazetelerde yayımlanmış bağımsız haberler,
Alanında tanınan dergilerde yayımlanmış kapsamlı dosyalar,
Hakemli akademik makaleler,
Akademik veya editoryal denetimden geçmiş kitaplar,
Bağımsız biyografik çalışmalar,
Güvenilir sektörel yayınlarda yayımlanmış ayrıntılı incelemeler,
Konuyu doğrudan ele alan belgeseller,
Bağımsız araştırma ve analiz raporları,
Saygın yayın kuruluşlarında yayımlanmış kapsamlı röportajlar.
Bir kaynağın büyük bir medya kuruluşuna ait olması, kaynağın otomatik olarak kayda değerlik oluşturacağı anlamına gelmez. İçeriğin yalnızca birkaç cümlelik bir tanıtım, etkinlik duyurusu veya basın bülteni aktarımı olması hâlinde kaynak kapsamlı kabul edilmeyebilir.
Bilgiyi Doğrulayabilen Ancak Kayda Değerlik Oluşturmayan Kaynaklar
Bazı kaynaklar, madde içindeki belirli bilgilerin doğrulanmasında kullanılabilir ancak konunun bağımsız kayda değerliğini göstermeyebilir.
Bunlara örnek olarak şunlar verilebilir:
Şirketin resmî web sitesi,
Kişinin kişisel web sitesi,
Kurumsal faaliyet raporları,
Ticaret sicili kayıtları,
Resmî kamu veri tabanları,
Basın açıklamaları,
Ürün katalogları,
Kurumsal sosyal medya hesapları,
Kişinin kendi açıklamaları,
Kurumun yayımladığı finansal belgeler.
Bu kaynaklar kuruluş tarihi, resmî unvan, yönetim yapısı veya doğrulanabilir kurumsal veriler için sınırlı biçimde kullanılabilir. Ancak kayda değerliği esas olarak öznenin kendi yayımladığı materyaller üzerinden kurmak mümkün değildir.
Aynı Haber Ağında Yayımlanan İçerikler Bağımsız Kaynak Sayılır mı?
Aynı basın bülteninin onlarca haber sitesinde yayımlanması, her zaman onlarca bağımsız kaynak bulunduğu anlamına gelmez.
Kaynakların birbirinden bağımsız sayılabilmesi için içeriklerin:
Farklı editoryal süreçlerden geçmiş olması,
Aynı metnin kopyası olmaması,
Ayrı gazetecilik çalışmaları içermesi,
Konuyu farklı kaynaklara dayanarak ele alması,
Birbirinden bağımsız araştırma veya değerlendirme sunması gerekir.
Aynı haber ajansı metninin farklı yayın kuruluşlarında değiştirilmeden yayımlanması, kaynak sayısını görünürde artırabilir; ancak entelektüel ve editoryal bağımsızlık sağlamayabilir.
4. Kaynakların Madde İçeriğini Taşıyıp Taşımadığı İncelenir
Bir konunun kayda değer kabul edilebilmesi ile o konu hakkında yeterli bir ansiklopedi maddesi yazılabilmesi aynı mesele değildir.
Kayda değerlik ihtimali bulunsa bile kaynaklarda yalnızca sınırlı bilgiler yer alıyorsa uzun ve ayrıntılı bir madde hazırlanması mümkün olmayabilir. Wikipedia metni, kaynakların sunduğu bilginin ötesine geçemez.
Bu nedenle her kaynak için şu sorular sorulmalıdır:
Kaynak hangi bilgileri açıkça doğruluyor?
Kaynakta yer almayan hangi bilgiler kurum tarafından sağlanmış?
Kaynağın aktardığı bilgi doğrudan mı, dolaylı mı?
Kaynağın görüşü metinde olgu gibi mi sunuluyor?
Birden fazla kaynaktan yapılan çıkarım yeni bir sonuç mu üretiyor?
Kaynak gerçekten yazılan cümleyi destekliyor mu?
Wikipedia’nın doğrulanabilirlik politikasında başlangıç noktası, bir iddianın doğru olduğunun ileri sürülmesi değil; okuyucunun bu iddianın güvenilir bir kaynakta yayımlandığını kontrol edebilmesidir. İtiraz edilen veya itiraz edilmesi muhtemel bilgiler güvenilir kaynaklarla desteklenmelidir.
5. Çıkar Çatışması Durumu Belirlenir
Maddeyi hazırlayan kişi ile madde konusu arasında kişisel, kurumsal veya mali bir ilişki bulunuyorsa çıkar çatışması ortaya çıkabilir.
Çıkar çatışmasına örnek olarak şu ilişkiler gösterilebilir:
Kişinin kendi biyografisini yazması,
Bir çalışanın çalıştığı şirket hakkında madde oluşturması,
Bir ajansın müşterisi adına içerik hazırlaması,
Bir yatırımcının yatırım yaptığı şirketi düzenlemesi,
Bir aile üyesinin yakını hakkında biyografi yazması,
Bir avukatın temsil ettiği kişi veya kurumla ilgili içerik eklemesi,
Rakip şirketlerin birbirleri hakkında değişiklik yapması.
Çıkar çatışması, kişinin mutlaka yanlış bilgi verdiği anlamına gelmez. Sorun, kullanıcının dış ilişkilerinin ansiklopedinin tarafsızlık gereklilikleriyle çatışma ihtimali yaratmasıdır. Türkçe Vikipedi’nin çıkar çatışması yönergesi, kişi biyografilerinin kişinin kendisi veya yakınları tarafından; kurum maddelerinin ise kurum yöneticileri tarafından yazılmamasını örnek olarak belirtmektedir.
Ücretli Profesyonel Destek Alındığında Ne Olur?
Bir kişi veya kurum adına ücret karşılığında Wikipedia katkısı yapılması, ücretli değişiklik kapsamında değerlendirilir.
Wikimedia Kullanım Şartları uyarınca ücretli katkı yapan kişinin işverenini, müşterisini ve konuyla ilgili bağlantısını açıklaması gerekir. Bu açıklama kullanıcı sayfasında, ilgili tartışma sayfasında veya değişiklik özetinde yapılabilir. Türkçe Vikipedi’nin çıkar çatışması yönergesi de ücretli katkılarda ödeme yapan tarafın, müşterinin ve diğer ilişkilerin açıkça beyan edilmesini öngörmektedir.
Ücretli katkının açıklanması, hazırlanan içeriğin otomatik olarak kabul edileceği anlamına gelmez. Açıklama, Wikimedia Kullanım Şartları bakımından asgari şeffaflık gerekliliğidir. İçerik ayrıca ilgili Wikipedia’nın yerel politika ve yönergelerine de uymalıdır.
Ücretli bir çalışma kapsamında hazırlanmış metin de diğer katkılarla aynı ölçütlere tabidir:
Konu kayda değer olmalıdır.
Kaynaklar bağımsız ve güvenilir olmalıdır.
Metin tarafsız yazılmalıdır.
Reklam ve tanıtım dili kullanılmamalıdır.
Önemli olumsuz bilgiler sistematik biçimde dışlanmamalıdır.
Ücretli ilişki açıklanmalıdır.
İçeriğin yayımlanması veya kalıcı olması garanti edilemez.
6. Madde İçin Editoryal Plan Hazırlanır
Kaynakların yeterli olduğu belirlendikten sonra doğrudan metin yazmaya başlamak yerine bir editoryal plan hazırlanması yararlıdır.
Editoryal plan, hangi bölümde hangi kaynakların kullanılacağını gösteren bir içerik iskeletidir.
Bir şirket maddesinde kaynakların desteklemesi hâlinde şu bölümler bulunabilir:
Giriş
Tarihçe
Kurumsal yapı
Faaliyet alanları
Önemli gelişmeler
Satın almalar veya birleşmeler
Toplumsal, ekonomik veya sektörel etkiler
Tartışmalar veya eleştiriler
Kaynakça
Bir kişi biyografisinde ise şu yapı kullanılabilir:
Giriş
İlk yılları ve eğitimi
Kariyeri
Çalışmaları
Ödülleri ve tanınması
Eleştiriler veya tartışmalar
Eserleri
Kaynakça
Bu başlıkların tamamının her maddede bulunması gerekmez. Bölüm yapısı, konu hakkında bağımsız kaynaklarda hangi bilgilerin mevcut olduğuna göre belirlenmelidir.
Kaynaklarda yeterli veri bulunmayan bir bölümü yalnızca maddeyi daha kapsamlı göstermek amacıyla eklemek, içeriğin kurumsal bilgiler veya özgün çıkarımlarla doldurulmasına yol açabilir.
7. Ansiklopedik Madde Taslağı Yazılır
Madde taslağı, kaynakların ortaya koyduğu bilgilerin tarafsız ve ansiklopedik bir dille yeniden yapılandırılmasıyla hazırlanır.
Taslak yazımında temel amaç, kişiyi veya kurumu olumlu ya da olumsuz biçimde konumlandırmak değil; güvenilir kaynaklarda yer alan önemli bilgileri dengeli biçimde aktarmaktır.
Giriş Bölümü Nasıl Yazılır?
Giriş bölümü, maddenin konusunu tanımlayan ve metindeki temel noktaları özetleyen kısa bölümdür.
Bir kişi maddesinin girişinde genellikle:
Kişinin adı,
Uyruğu veya çalışma alanı,
Temel mesleği,
Hangi çalışmalarıyla tanındığı,
Kaynaklarda öne çıkan başlıca özellikleri
yer alabilir.
Bir şirket maddesinin girişinde ise:
Kuruluşun adı,
Faaliyet gösterdiği sektör,
Kuruluş yeri ve tarihi,
Genel faaliyet alanı,
Kaynaklarda belirgin biçimde ele alınan kurumsal niteliği
özetlenebilir.
Giriş bölümünde slogan, misyon açıklaması, vizyon ifadesi veya kurumun kendisini tanımlamak için kullandığı pazarlama cümleleri kullanılmamalıdır.
Tarafsız Dil Nasıl Kurulur?
Wikipedia’nın tarafsız bakış açısı politikası, maddelerin güvenilir kaynaklarda yayımlanmış görüşleri ve bilgileri yansız biçimde sunmasını gerektirir. Birbiriyle çatışan görüşlerin bulunduğu konularda önemli bakış açıları, kaynaklardaki ağırlıklarıyla orantılı biçimde aktarılmalıdır.
Aşağıdaki ifadeler çoğunlukla tanıtım dili oluşturur:
“Sektörün lider şirketidir.”
“Yenilikçi çözümleriyle fark yaratmaktadır.”
“Başarılı kariyeriyle dikkat çekmektedir.”
“Müşteri memnuniyetine büyük önem vermektedir.”
“Dünya çapında tanınan bir markadır.”
“Alanının en önemli isimlerinden biridir.”
Bu tür ifadeler kaynakta bulunsa bile doğrudan ansiklopedik olgu gibi aktarılmamalıdır. İfade kaynakta belirli bir kişiye, yayına veya araştırmaya aitse görüşün kime ait olduğu belirtilmelidir.
Örneğin:
“Şirket yenilikçi bir markadır.”
yerine, kaynağın niteliğine bağlı olarak:
“X dergisinin 2024 tarihli değerlendirmesinde şirketin sektörde kullandığı üretim modeli incelendi.”
biçiminde somut ve kaynağa bağlı bir anlatım kurulabilir.
Özgün Araştırma ve Kaynak Sentezinden Kaçınılması
Wikipedia daha önce yayımlanmamış iddiaların, kişisel analizlerin veya editör tarafından üretilmiş sonuçların yayımlandığı bir platform değildir. Kaynaklarda açıkça bulunmayan bir sonuca ulaşmak için farklı bilgilerin birleştirilmesi, özgün sentez sorunu oluşturabilir.
Örneğin üç ayrı kaynakta şu bilgiler yer alıyorsa:
Şirketin ihracat yaptığı,
Belirli bir yılda üretim kapasitesini artırdığı,
Yeni bir fabrikaya yatırım yaptığı,
bu bilgilerden hareketle “şirket bölgenin en hızlı büyüyen üreticisi hâline geldi” sonucu çıkarılamaz. Böyle bir sonuç ancak güvenilir bir kaynak tarafından açıkça ortaya konulmuşsa maddeye eklenebilir.
Kaynaklar Cümlelerle Doğru Eşleştirilmelidir
Bir kaynak, ilgili paragraftaki tüm bilgileri desteklemeyebilir. Bu nedenle kaynakların paragraf sonuna gelişigüzel eklenmesi yerine, doğruladıkları cümlelerin hemen ardından gösterilmesi gerekir.
Madde yazımında gerekli yerlerde kaynak göstermek, doğrulanabilirlik ve özgün araştırmalara yer vermeme politikalarının bir sonucudur. Güvenilir bir kaynağa dayanmayan ve şüphe uyandıran bilgiler diğer kullanıcılar tarafından çıkarılabilir.
8. Yaşayan Kişiler Hakkındaki Maddelerde Ek Dikkat Gösterilir
Yaşayan kişiler hakkındaki biyografiler, yanlış veya zayıf kaynaklandırılmış bilgilerin kişiye zarar verme ihtimali nedeniyle daha sıkı değerlendirilir.
Yaşayan kişilerle ilgili içeriklerde:
Tartışmalı iddialar güçlü kaynaklara dayanmalıdır.
Dedikodu ve doğrulanmamış iddialar kullanılmamalıdır.
Kişisel yorumlara yer verilmemelidir.
Özel hayat bilgileri yalnızca ansiklopedik önem taşıyorsa değerlendirilmelidir.
Olumsuz bilgiler, sansasyon amacıyla öne çıkarılmamalıdır.
Kaynakta bulunmayan suçlama veya çıkarımlar yapılmamalıdır.
Sosyal medya paylaşımları genel olarak bağımsız kaynak yerine kullanılmamalıdır.
Türkçe Vikipedi’nin yaşayan insanların biyografileri politikası, bu tür içeriklerde doğrulanabilirlik, tarafsız bakış açısı ve özgün araştırmalara yer vermeme ilkelerine özellikle dikkat edilmesini öngörür.
9. Telif Hakkı Kontrolü Yapılır
Wikipedia maddesi oluştururken başka bir web sitesindeki metni kopyalamak, metin kişiye veya şirkete ait olsa bile telif hakkı sorunu doğurabilir.
Şirketin kendi web sitesinde yer alan:
Hakkımızda metni,
Kurumsal tarihçe,
Yönetici biyografisi,
Basın bülteni,
Ürün açıklaması,
Faaliyet raporundaki uzun bölümler
doğrudan Wikipedia’ya taşınmamalıdır.
Kaynaklardaki bilgiler okunmalı, olgular belirlenmeli ve ansiklopedik anlatım özgün bir yapıyla yeniden kurulmalıdır. Yalnızca birkaç kelimenin değiştirilmesi, telif hakkı sorununu ortadan kaldırmayabilir.
Türkçe Vikipedi’nin hızlı silme politikasında, telif hakkı ihlali taşıdığı kesin olarak belirlenen veya bu konuda ciddi şüphe bulunan içeriklerin hızlı silinebileceği belirtilmektedir.
Görseller de benzer biçimde telif ve lisans koşullarına tabidir. İnternette bulunabilen her fotoğrafın Wikipedia’ya yüklenmesi mümkün değildir. Fotoğrafın:
Kamu malı olması,
Uygun bir serbest lisansla yayımlanmış olması,
Telif sahibinin geçerli izin sağlaması,
Sınırlı durumlarda adil kullanım koşullarını karşılaması
gerekebilir.
10. Yapay Zekâ ile Hazırlanan Metinler İnsan Denetiminden Geçirilir
Yapay zekâ araçları, kaynak tasnifi veya ilk metin yapısının oluşturulmasında yardımcı olabilir. Ancak üretilen metin doğrudan yayımlanmamalıdır.
Yapay zekâ tarafından hazırlanan taslaklarda şu sorunlar görülebilir:
Var olmayan kaynak veya yayın adları,
Kaynakta bulunmayan bilgiler,
Yanlış tarih ve unvanlar,
Kişiler veya şirketler arasında hatalı bağlantılar,
Kaynakların desteklemediği genellemeler,
Tanıtım diline yakın ifadeler,
Tekrarlayan ve ansiklopedik olmayan bölümler,
Gerçek olmayan alıntılar,
Wikipedia politika isimlerinin yanlış yorumlanması.
Türkçe Vikipedi’nin güncel hızlı silme politikasında, insan kontrolü olmaksızın yapay zekâ ile oluşturulduğu anlaşılan ve makul bir insan incelemesi sonucunda silineceği değerlendirilen sayfalar için ayrı bir hızlı silme ölçütü bulunmaktadır.
Bu nedenle yapay zekâ destekli bir taslak:
Her cümle bakımından kaynaklarla karşılaştırılmalı,
Kaynakların gerçekten var olduğu doğrulanmalı,
Kaynakların ilgili iddiaları desteklediği kontrol edilmeli,
Ansiklopedik üslup açısından yeniden düzenlenmeli,
Telif ve özgün sentez kontrolünden geçirilmelidir.
11. Taslak Alanında Teknik Düzenlemeler Yapılır
Yeni kullanıcıların içerikleri doğrudan madde alanında yayımlamak yerine öncelikle bir deneme tahtası veya taslak çalışma alanında hazırlaması daha kontrollü bir yöntemdir.
Türkçe Vikipedi’nin Madde Sihirbazı da yeni bir madde oluşturmadan önce deneme tahtasında düzenleme pratiği yapılabileceğini belirtmektedir. Bu yöntem, mevcut maddeleri etkilemeden Wikipedia biçimlendirmesinin öğrenilmesine olanak verir.
Taslak aşamasında aşağıdaki teknik unsurlar düzenlenir:
Kaynak gösterme şablonları,
İç bağlantılar,
Bölüm başlıkları,
Giriş bölümü,
Bilgi kutusu,
Kategoriler,
Dış bağlantılar,
Tarih ve sayı biçimleri,
Kişi ve kurum adlarının yazımı,
Görsel lisansları,
Yabancı dil bağlantıları,
Vikiveri bağlantısı.
Bilgi Kutusu Zorunlu mudur?
Bilgi kutusu, maddenin temel verilerini özetleyen teknik bir şablondur. Her maddede bilgi kutusu bulunması zorunlu değildir.
Bilgi kutusuna yalnızca kaynaklarla doğrulanabilen ve ilgili şablonun alanlarına uygun bilgiler eklenmelidir. Bilgi kutusu, kaynaklarda bulunmayan kurumsal ayrıntıları sergilemek için kullanılmamalıdır.
İç Bağlantılar Neden Kullanılır?
İç bağlantılar, maddede geçen kavramların Wikipedia’daki diğer maddelere bağlanmasını sağlar.
Örneğin:
Şehirler,
Üniversiteler,
Meslekler,
Sektörler,
Tarihsel olaylar,
Kurumlar,
Bilimsel kavramlar
uygun yerlerde iç bağlantıyla gösterilebilir.
Her kelimeye bağlantı verilmesi gerekmez. Aynı kavrama metin boyunca tekrar tekrar bağlantı eklemek de genellikle gerekli değildir.
Dış Bağlantılar Nasıl Kullanılır?
Dış bağlantılar bölümü, kurumun bütün sosyal medya hesaplarının, ürün sayfalarının, uygulama mağazası bağlantılarının veya satış kanallarının listelendiği bir alan değildir.
Dış bağlantıların maddeyle doğrudan ilgili, sınırlı ve ansiklopedik açıdan yararlı olması beklenir. Promosyon, ürün veya hizmet pazarlaması amacı taşıyan bağlantılardan kaçınılmalıdır.
12. Yayımlama Öncesi Politika Denetimi Yapılır
Madde yayımlanmadan önce metnin yalnızca dil bilgisi ve teknik biçim açısından değil, Wikipedia politikaları bakımından da incelenmesi gerekir.
Yayımlama öncesinde şu kontrol soruları kullanılabilir:
Kayda Değerlik Kontrolü
Konu hakkında birden fazla bağımsız kaynak bulunuyor mu?
Kaynaklar konuyu kapsamlı biçimde ele alıyor mu?
Kaynaklar yalnızca basın bülteni veya kurumsal açıklamalardan mı oluşuyor?
Kaynaklar birbirinden editoryal olarak bağımsız mı?
Kayda değerlik, konunun kendi web sitesi üzerinden mi kurulmaya çalışılıyor?
Kaynaklandırma Kontrolü
İtiraz edilebilecek her bilgi kaynaklandırılmış mı?
Kaynaklar yazılan cümleyi gerçekten destekliyor mu?
Kaynakların yayın tarihleri ve başlıkları doğru mu?
Kırık veya erişilemeyen bağlantılar bulunuyor mu?
Bir kaynak, desteklemediği bir paragrafın sonuna eklenmiş mi?
Tarafsızlık Kontrolü
Metinde övgü veya küçümseme içeren ifadeler bulunuyor mu?
Kurumsal sloganlar ansiklopedik bilgi gibi aktarılmış mı?
Sadece olumlu bilgilere mi yer verilmiş?
Kaynaklarda belirgin biçimde ele alınan tartışmalar dışlanmış mı?
Görüşler, görüş sahibine atfedilmiş mi?
Bir bakış açısına kaynaklardaki ağırlığından fazla yer verilmiş mi?
Telif Hakkı Kontrolü
Metin başka bir web sitesinden kopyalanmış mı?
Kaynak cümlelerinin yapısı yalnızca birkaç kelime değiştirilerek kullanılmış mı?
Fotoğrafların lisans bilgileri uygun mu?
Şirket tarafından sağlanan metnin telif hakkı durumu açık mı?
Çıkar Çatışması Kontrolü
Maddeyi hazırlayan kişi ile konu arasında ilişki bulunuyor mu?
Ücretli katkı söz konusu mu?
İşveren, müşteri ve bağlantı açıklanmış mı?
Madde doğrudan ilgili kişi veya kurum tarafından mı yayımlanıyor?
Tartışmalı değişiklikler için topluluk görüşü alınmış mı?
13. Madde Yayımlandığında Ne Olur?
Bir maddenin yayımlanması, sürecin tamamlandığı veya içeriğin kalıcı olarak kabul edildiği anlamına gelmez.
Yayımlanan içerik diğer kullanıcılar tarafından incelenebilir. Kullanıcılar:
Metni değiştirebilir,
Yeni kaynaklar ekleyebilir,
Kaynaksız bilgileri çıkarabilir,
Tanıtım ifadelerini temizleyebilir,
Bakım şablonu ekleyebilir,
Başlığı taşıyabilir,
Maddeyi başka bir maddeyle birleştirmeyi önerebilir,
İçeriği hızlı silme kapsamında değerlendirebilir,
Maddeyi silinmeye aday gösterebilir.
Wikipedia maddelerinin belirli bir kişi, şirket, yazar veya editör tarafından sahiplenilmesi mümkün değildir. Wikipedia’ya katkıda bulunan kullanıcı, çalışmasının diğer kullanıcılar tarafından değiştirilebileceğini kabul eder.
Bu nedenle maddeyi oluşturan kişi:
Maddenin sonraki sürümlerini kontrol edemez,
Başka kullanıcıların kaynaklı değişikliklerini engelleyemez,
Eleştirel bilgilerin yalnızca istemediği için kaldırılmasını talep edemez,
Maddenin belirli bir biçimde kalacağını garanti edemez,
Konu hakkında son karar yetkisine sahip olamaz.
14. Bakım Şablonları Ne Anlama Gelir?
Bir madde yayımlandıktan sonra çeşitli bakım şablonlarıyla işaretlenebilir.
Yaygın sorun türleri şunlardır:
Kayda değerlik: Konunun bağımsız kaynaklarla yeterince ele alınmadığı düşünülür.
Kaynaksız: Maddede yeterli kaynak bulunmaz.
Ek kaynak gerekli: Bazı bilgiler kaynaklı olsa da kaynaklandırma yetersizdir.
Reklam: Metin tanıtım veya pazarlama dili taşır.
Taraflı: Konu tek yönlü ele alınmıştır.
Düzen: Wikipedia biçemine uygun olmayan bir yapı bulunur.
Güncellik: Maddede eski veya geçerliliğini yitirmiş bilgiler vardır.
Çeviri: Metin niteliksiz bir makine çevirisi görünümündedir.
Telif: Metnin başka bir kaynaktan izinsiz alındığı şüphesi vardır.
Bakım şablonu eklenmesi, maddenin kesin olarak silineceği anlamına gelmez. Şablon, topluluğun maddede giderilmesi gereken belirli bir sorun gördüğünü gösterir.
Sorunun çözümü için yalnızca şablonu kaldırmak yeterli değildir. Öncelikle şablonun eklenmesine neden olan içerik veya kaynak sorunu giderilmelidir.
15. Hızlı Silme ve Silinmeye Aday Gösterme Süreçleri
Wikipedia’da her silme işlemi aynı yöntemle gerçekleştirilmez.
Hızlı Silme
Hızlı silme, açık ve tartışma gerektirmeyen belirli durumlar için uygulanan bir işlemdir.
Türkçe Vikipedi’nin hızlı silme ölçütleri arasında şunlar bulunmaktadır:
Anlamsız veya deneme amacıyla oluşturulmuş sayfalar,
Vandalizm amacı taşıyan içerikler,
Daha önce silinen içeriğin büyük ölçüde aynı biçimde yeniden oluşturulması,
Telif hakkı ihlalleri,
Yoğun reklam niteliğindeki sayfalar,
Çok az bilgi taşıyan içerikler,
Bariz biçimde kayda değer olmayan konu maddeleri,
Niteliksiz makine çevirileri,
İnsan denetimi olmadan yapay zekâ ile oluşturulan sayfalar.
Yoğun reklam içeren ve ansiklopedik hâle gelmesi için baştan yazılması gereken şirket, ürün, grup veya hizmet sayfaları hızlı silme kapsamında değerlendirilebilir.
Silinmeye Aday Gösterme
Maddenin silinmesi gerektiği açık değilse ancak kayda değerlik, kaynak, kapsam veya ansiklopedik uygunluk konusunda ciddi tereddüt bulunuyorsa topluluk tartışması başlatılabilir.
Silinmeye aday gösterme sürecinde kullanıcılar politikaya dayalı görüşlerini belirtir. Tartışma sonucunda madde:
Korunabilir,
Silinebilir,
Başka bir maddeyle birleştirilebilir,
Yönlendirmeye dönüştürülebilir,
Geliştirilmek üzere bekletilebilir.
Karar, konu sahibinin veya maddeyi oluşturan kişinin talebine göre değil, politika temelli topluluk değerlendirmesine göre oluşur. Fikir birliği sonucunda silme kararı verilirse işlem yetkili bir kullanıcı tarafından uygulanır.
16. Wikipedia Maddeleri Neden Reddedilir veya Silinir?
Bir Wikipedia maddesinin sorun yaşamasının başlıca nedenleri şunlardır:
Yeterli Bağımsız Kaynak Bulunmaması
Kaynakların büyük bölümü şirketin kendi web sitesi, basın bülteni, sponsorlu içerik veya kişinin kendi açıklamalarından oluşuyorsa kayda değerlik kurulamayabilir.
Kaynakların Konuyu Yalnızca Yüzeysel Olarak Anması
Kişi veya kurum adının etkinlik listelerinde, ödül tablolarında, katılımcı listelerinde veya kısa haberlerde geçmesi kapsamlı kaynak incelemesi anlamına gelmez.
Reklam Dilinin Kullanılması
“Lider”, “öncü”, “yenilikçi”, “başarılı”, “seçkin” ve benzeri ifadelerin yoğun kullanılması maddeyi ansiklopedik içerikten uzaklaştırabilir.
Kurumsal Web Sitesinin Wikipedia Metnine Dönüştürülmesi
Şirket tarihçesinin, misyonunun, ürün listesinin, hizmet açıklamalarının ve yönetici mesajlarının Wikipedia’ya taşınması kurumsal tanıtım metni görünümü oluşturabilir.
Olumsuz Bilgilerin Sistematik Olarak Dışlanması
Kaynaklarda önemli ölçüde ele alınan dava, eleştiri, tartışma, yaptırım veya başarısızlıkların yalnızca kurumun itibarı korunmak amacıyla çıkarılması tarafsızlık sorununa neden olabilir.
Kaynakta Bulunmayan Sonuçların Üretilmesi
Farklı kaynaklardaki bilgilerin bir araya getirilerek yeni bir başarı, etki veya liderlik iddiası oluşturulması özgün araştırma kapsamında değerlendirilebilir.
Telif Hakkı İhlali
Web sitelerinden, haberlerden, özgeçmişlerden veya basın bültenlerinden uzun metinlerin kopyalanması hızlı silme sebebi olabilir.
Ücretli Katkının Açıklanmaması
Ücretli katkıda işveren, müşteri ve bağlantının gizlenmesi Wikimedia Kullanım Şartlarına ve ilgili çıkar çatışması kurallarına aykırılık oluşturabilir.
Silinen Maddenin Aynı Biçimde Yeniden Açılması
Daha önce silinmiş bir maddenin, silinmesine neden olan kaynak ve politika sorunları giderilmeden yeniden oluşturulması tekrar silinmesine yol açabilir.
17. Yayımlama Sonrası Güncelleme Süreci Nasıl İşler?
Wikipedia maddeleri sabit kurumsal profiller değildir. Yeni bağımsız kaynaklar yayımlandıkça içerik güncellenebilir.
Güncelleme yapılırken:
Yeni bilgi güvenilir bir kaynağa dayanmalıdır.
Kaynakta bulunmayan yorum eklenmemelidir.
Eski bilgiler yalnızca artık geçerli olmadığı kaynaklarla gösterilebiliyorsa değiştirilmelidir.
Tartışmalı değişikliklerde tartışma sayfası kullanılmalıdır.
Çıkar çatışması bulunan kişiler doğrudan müdahale etmek yerine değişiklik önerisi sunmalıdır.
Ücretli katkı ilişkisi açıklanmaya devam edilmelidir.
Bir şirketin yeni ürün çıkarması, yeni şube açması veya yönetici değiştirmesi her zaman ansiklopedik önem taşımaz. Güncellemenin maddeye eklenebilmesi için bilginin yalnızca güncel olması değil, madde konusu bakımından anlamlı ve uygun ağırlıkta olması gerekir.
18. Profesyonel Wikipedia Desteği Hangi Aşamaları Kapsayabilir?
Profesyonel destek, bir konunun Wikipedia’da kesin olarak yayımlanmasını sağlayan veya maddenin kalıcılığını garanti eden bir işlem olarak değerlendirilmemelidir.
Politikalara uygun biçimde yürütülen profesyonel bir çalışma şu aşamaları kapsayabilir:
Konunun genel ve konuya özel kayda değerlik ölçütleri bakımından incelenmesi,
Bağımsız kaynakların araştırılması,
Kaynakların güvenilirlik ve bağımsızlık bakımından sınıflandırılması,
Basın bülteni ve öz-yayın niteliğindeki içeriklerin ayrıştırılması,
Silinme risklerinin belirlenmesi,
Ansiklopedik bölüm planının hazırlanması,
Kaynaklara dayalı tarafsız taslak oluşturulması,
Telif hakkı kontrolü,
Wikipedia biçimlendirmesinin yapılması,
Çıkar çatışması ve ücretli katkı açıklamalarının hazırlanması,
Topluluktan gelen politika temelli itirazların değerlendirilmesi,
Mevcut bir maddedeki kaynak veya tarafsızlık sorunlarının analiz edilmesi.
Profesyonel destek sağlayan kişi veya kuruluş:
Kayda değer olmayan bir konuyu kayda değer hâle getiremez.
Bağımsız olmayan kaynakları bağımsız kaynağa dönüştüremez.
Topluluk adına kabul veya silme kararı veremez.
Maddenin yayımlanacağını garanti edemez.
Maddenin kalıcı olacağını garanti edemez.
Gelecekte başka editörlerin değişiklik yapmasını engelleyemez.
Olumsuz ancak kaynaklı bilgilerin kaldırılmasını garanti edemez.
Ücretli katkı ilişkisini gizleyemez.
19. Wikipedia Sayfa Oluşturma Süresi Ne Kadardır?
Wikipedia politikalarında bütün maddeler için geçerli sabit bir oluşturma veya değerlendirme süresi bulunmaz.
Süreyi etkileyen başlıca unsurlar şunlardır:
Kaynak araştırmasının kapsamı,
Kaynakların erişilebilirliği,
Konunun karmaşıklığı,
Yaşayan kişi biyografisi olup olmaması,
Çıkar çatışması bulunması,
Taslağın teknik ve editoryal kalitesi,
Topluluk değerlendirmesine ihtiyaç duyulması,
Kayda değerlik konusunda görüş ayrılığı bulunması,
Maddenin hızlı silme veya silme tartışmasına konu olması.
Metnin teknik olarak yayımlanması kısa sürebilir. Ancak kaynak araştırması, politika kontrolü ve topluluk değerlendirmesi bundan ayrı süreçlerdir.
20. Wikipedia Sayfası Oluşturmak İçin Kaç Kaynak Gerekir?
Wikipedia’da bütün konular için geçerli sabit bir kaynak sayısı bulunmaz.
Beş zayıf kaynak, iki kapsamlı ve bağımsız kaynaktan daha az değer taşıyabilir. Kaynak değerlendirmesinde sayıdan çok şu özellikler önemlidir:
Bağımsızlık
Güvenilirlik
Kapsam derinliği
Editoryal denetim
Konuya doğrudan odaklanma
Kaynaklar arasındaki gerçek bağımsızlık
Wikipedia’nın kayda değerlik yaklaşımında gerekli kaynak sayısının, kaynakların kalitesine göre değerlendirilmesi gerektiği belirtilmektedir.
21. Sık Sorulan Sorular
Herkes Wikipedia Sayfası Oluşturabilir mi?
Teknik olarak kullanıcılar Wikipedia’ya katkıda bulunabilir. Ancak bir maddenin oluşturulabilmesi, konunun otomatik olarak ansiklopedik kabul edildiği anlamına gelmez. İçerik, topluluk tarafından politika ve yönergeler bakımından incelenebilir.
Şirketin Kendi Web Sitesi Kaynak Olarak Yeterli midir?
Şirketin resmî web sitesi bazı temel kurumsal bilgileri doğrulamak için kullanılabilir. Ancak şirketten bağımsız olmadığı için genel olarak kayda değerliği tek başına kanıtlamaz.
Basın Bültenleri Wikipedia İçin Yeterli midir?
Basın bültenleri kurum veya kişi tarafından hazırlanan birincil ve tanıtım amaçlı materyallerdir. Bir haber sitesinde yayımlanmaları, içerik bağımsız bir gazetecilik çalışmasına dönüşmediği sürece kaynak bağımsızlığı sağlamayabilir.
Haber Sitelerinde Çok Sayıda İçerik Bulunması Yeterli midir?
Hayır. İçeriklerin aynı metnin kopyaları olup olmadığı, sponsorlu yayımlanıp yayımlanmadığı, konuyu ne ölçüde ele aldığı ve editoryal bağımsızlık taşıyıp taşımadığı incelenmelidir.
Wikipedia Sayfası Oluşturulduktan Sonra Silinebilir mi?
Evet. Madde yayımlandıktan sonra hızlı silme, silinmeye aday gösterme, birleştirme veya yönlendirme süreçlerine konu olabilir.
Silinen Wikipedia Sayfası Yeniden Açılabilir mi?
Silinmeye neden olan sorunlar giderilmişse ve yeni, bağımsız, kapsamlı kaynaklar ortaya çıkmışsa konu yeniden değerlendirilebilir. Aynı içeriğin ve aynı kaynakların tekrar kullanılması, önceki silme gerekçesini ortadan kaldırmaz.
Sayfanın Kalıcı Olması Garanti Edilebilir mi?
Hayır. Wikipedia maddeleri topluluk tarafından sürekli düzenlenebilir ve yeniden değerlendirilebilir. Hiçbir kişi, kurum veya hizmet sağlayıcı bir maddenin süresiz biçimde korunacağını garanti edemez.
Ücretli Destek Almak Yasak mıdır?
Ücretli katkılar için şeffaflık ve açıklama yükümlülüğü bulunur. Ücretli katkının açıklanması, içeriğin otomatik olarak uygun veya kabul edilmiş sayılmasını sağlamaz. İçerik, diğer katkılarla aynı politika ve kaynak standartlarına tabidir.
Wikipedia Sayfası Bir Kurumsal İtibar Yönetimi Aracı mıdır?
Wikipedia’nın amacı kişi veya kurumların itibarını yönetmek değildir. Maddeler, güvenilir kaynaklarda yayımlanmış önemli bilgileri tarafsız biçimde özetlemeyi amaçlar. Kaynaklarda hem olumlu hem de olumsuz önemli bilgiler bulunuyorsa bunların uygun ağırlıkla ele alınması gerekebilir.
Wikipedia sayfa oluşturma süreci, bir metnin hazırlanıp çevrim içi olarak yayımlanmasından daha kapsamlıdır. Sürecin temelini kayda değerlik analizi, bağımsız kaynak araştırması, tarafsız yazım, doğrulanabilirlik, telif hakkı kontrolü ve çıkar çatışması şeffaflığı oluşturur.
Bir kişi, şirket veya kurum hakkında çok miktarda bilgi bulunması, o konu hakkında bağımsız bir Wikipedia maddesi oluşturulabileceğini tek başına göstermez. Belirleyici unsur, konunun güvenilir ve bağımsız kaynaklarda ne ölçüde ele alındığıdır.
Madde yayımlandıktan sonra içerik Wikipedia topluluğunun denetimine açılır. Başka kullanıcılar metni değiştirebilir, kaynakları sorgulayabilir, bakım şablonları ekleyebilir veya silme süreci başlatabilir. Bu nedenle sağlıklı bir Wikipedia madde oluşturma süreci, yayımlama işleminden önce yapılan kaynak ve politika değerlendirmesine dayanır.
