Wikipedia Nedir?
Kısa Alt Açıklama: Wikipedia’nın ne olduğunu, nasıl çalıştığını, kimler tarafından yönetildiğini, içeriklerin hangi kurallara göre oluşturulduğunu ve platforma yöneltilen temel eleştirileri açıklayan kapsamlı bir inceleme.
Wikipedia, farklı dillerde yayımlanan, internet üzerinden ücretsiz olarak erişilebilen ve büyük ölçüde gönüllü kullanıcılar tarafından oluşturulan çevrim içi bir ansiklopedidir. Platformun temel amacı, daha önce güvenilir ve yayımlanmış kaynaklarda yer alan bilgileri ansiklopedik bir çerçevede derleyerek kamuya açık hâle getirmektir.
Wikipedia’nın ayırt edici özelliği, içeriklerin merkezi bir yayın kurulu tarafından yazılmaması; farklı ülkelerden gönüllü editörlerin katkılarıyla oluşturulması, geliştirilmesi ve denetlenmesidir. Bu nedenle Wikipedia, geleneksel ansiklopedilerden farklı bir açık iş birliği modeli kullanır.
Platform, 2003 yılında kurulan ve kâr amacı gütmeyen bir kuruluş olan Wikimedia Vakfı tarafından barındırılmaktadır. Ancak Wikimedia Vakfı, Wikipedia maddelerinin günlük editoryal içeriğini doğrudan belirleyen bir yayın kurulu değildir. Maddelerin oluşturulması, tartışılması ve düzenlenmesi büyük ölçüde ilgili dil sürümündeki gönüllü toplulukların politika ve yönergelerine göre yürütülür.
Wikipedia’nın Tarihçesi ve Arka Planı
Wikipedia ne zaman kuruldu?
Wikipedia, 15 Ocak 2001 tarihinde yayın hayatına başladı. Projenin kuruluş sürecinde Jimmy Wales ve Larry Sanger etkili oldu. Wikipedia’dan önce aynı ekip tarafından geliştirilen Nupedia adlı bir çevrim içi ansiklopedi projesi bulunuyordu.
Nupedia’da içeriklerin alan uzmanları tarafından yazılması ve kapsamlı bir akademik değerlendirme sürecinden geçirilmesi öngörülüyordu. Ancak bu sistem, içerik üretiminin yavaş ilerlemesine neden oldu. Daha hızlı ve katılımcı bir içerik oluşturma modeli geliştirmek amacıyla wiki teknolojisinden yararlanılarak Wikipedia kuruldu.
Wikipedia başlangıçta Nupedia’yı destekleyen tamamlayıcı bir proje olarak düşünülse de açık düzenleme modeli sayesinde kısa sürede daha fazla katkı almaya başladı. Nupedia ilerleyen yıllarda faaliyetini durdururken Wikipedia bağımsız bir bilgi platformuna dönüştü.
Wikimedia Vakfının kurulması
Wikipedia’nın ilk yıllarındaki büyümenin ardından, projenin teknik altyapısını ve hukuki çerçevesini sürdürülebilir biçimde yönetmek amacıyla Wikimedia Vakfı 2003 yılında kuruldu.
Wikimedia Vakfı bugün Wikipedia’nın yanı sıra şu projeleri de desteklemektedir:
-
Wikimedia Commons
-
Wikidata
-
Vikisözlük
-
Vikikaynak
-
Vikikitap
-
Vikigezgin
-
Vikihaber
-
Vikitür
Vakfın görevleri arasında sunucuların işletilmesi, yazılım geliştirilmesi, güvenlik ve hukuki süreçlerin yönetilmesi, gönüllü toplulukların desteklenmesi ve özgür bilgi projelerinin sürdürülebilirliğinin sağlanması yer alır. Wikimedia Vakfı, 2026 yılı itibarıyla 14 ortak çalışmaya dayalı özgür bilgi projesine ev sahipliği yaptığını belirtmektedir.
Küresel bir bilgi ağına dönüşmesi
Wikipedia, kuruluşundan itibaren farklı dil sürümlerinin açılmasıyla küresel ölçekte büyüdü. Her dil sürümü, ortak Wikimedia kullanım koşullarına bağlı olmakla birlikte kendi topluluğu, politikaları, yönergeleri ve editoryal uygulamaları doğrultusunda çalışabilir.
Bu nedenle İngilizce Wikipedia, Türkçe Wikipedia, Almanca Wikipedia veya Fransızca Wikipedia yalnızca aynı maddelerin farklı dillere çevrilmiş biçimleri değildir. Her biri, kendi editör topluluğu tarafından bağımsız biçimde geliştirilen ansiklopedi sürümleridir.
Wikimedia Vakfının yayımladığı verilere göre Wikipedia, 300’den fazla dilde 65 milyondan fazla madde içermekte ve ayda yaklaşık 15 milyar sayfa görüntülemesi almaktadır. Bu rakamlar zaman içinde değişebildiğinden güncel istatistiklerin Wikimedia’nın resmî veri sayfalarından kontrol edilmesi gerekir.
Wikipedia Nasıl Çalışır?
Wiki sistemi nedir?
“Wiki”, kullanıcıların internet tarayıcısı üzerinden sayfa oluşturmasına ve mevcut sayfaları düzenlemesine imkân veren bir web sitesi modelidir. Wiki sistemlerinde yapılan değişiklikler genellikle kayıt altına alınır ve sayfaların önceki sürümleri görüntülenebilir.
Wikipedia’da bir madde üzerinde yapılan düzenlemeler, maddenin geçmiş bölümünde saklanır. Bu bölümde:
-
Değişikliğin ne zaman yapıldığı,
-
Hangi kullanıcı veya IP adresi tarafından gerçekleştirildiği,
-
Sayfaya ne eklendiği veya sayfadan ne çıkarıldığı,
-
Editör tarafından yazılmışsa değişiklik özeti
görülebilir.
Bu yapı, hatalı veya uygun olmayan düzenlemelerin önceki bir sürüme döndürülmesini mümkün kılar.
MediaWiki yazılımı
Wikipedia’nın teknik altyapısı, özgür ve açık kaynak kodlu bir wiki yazılımı olan MediaWiki üzerinde çalışır. MediaWiki, yüksek ziyaretçi trafiğine sahip bilgi platformları için geliştirilmiş sunucu tabanlı bir yazılımdır.
Yazılım;
-
Sayfa sürümlerinin saklanması,
-
Kullanıcı yetkilerinin yönetilmesi,
-
Kaynak ve bağlantı sistemlerinin çalıştırılması,
-
Şablonların kullanılması,
-
Kategorilerin oluşturulması,
-
Tartışma sayfalarının yönetilmesi,
-
Çok dilli içerik altyapısının desteklenmesi
gibi işlevleri yerine getirir. MediaWiki yalnızca Wikipedia’da değil, farklı kurumlar ve bağımsız bilgi projeleri tarafından da kullanılmaktadır.
Wikipedia’yı kimler düzenleyebilir?
Wikipedia’nın birçok sayfası, hesap sahibi olan veya olmayan kullanıcılar tarafından düzenlenebilir. Ancak “herkes düzenleyebilir” ifadesi, her düzenlemenin kalıcı olacağı anlamına gelmez.
Yapılan katkılar diğer editörler tarafından incelenebilir, değiştirilebilir veya geri alınabilir. Ayrıca bazı maddeler;
-
Yoğun vandalizme uğramaları,
-
Güncel siyasi tartışmalara konu olmaları,
-
Yaşayan kişiler hakkında hassas bilgiler içermeleri,
-
Sürekli düzenleme savaşlarına sahne olmaları
gibi nedenlerle geçici veya uzun süreli olarak koruma altına alınabilir.
Koruma seviyesine göre bir maddeyi yalnızca belirli deneyim düzeyine veya kullanıcı yetkisine sahip editörler düzenleyebilir.
Editörlerin resmî çalışan olup olmadığı
Wikipedia editörlerinin büyük bölümü gönüllüdür. Bu kişiler, Wikimedia Vakfının çalışanı veya temsilcisi olmak zorunda değildir.
Bazı kullanıcılar topluluk kararıyla hizmetli, bürokrat, denetçi veya gözetmen gibi teknik yetkilere sahip olabilir. Ancak bu yetkiler, kullanıcıya maddelerin içeriği üzerinde sınırsız editoryal otorite vermez. Yetkili kullanıcıların da topluluk politikalarına, fikir birliği süreçlerine ve kullanım koşullarına uygun hareket etmesi beklenir.
Wikipedia’nın Temel İçerik İlkeleri
Wikipedia’da bir bilginin yayımlanabilir olması, yalnızca doğru olduğunun ileri sürülmesine bağlı değildir. Bilginin uygun kaynaklarla doğrulanabilmesi, tarafsız biçimde aktarılması ve editörün kişisel çıkarımlarına dayanmaması gerekir.
Bu yaklaşım üç temel içerik politikasıyla ifade edilir:
-
Tarafsız Bakış Açısı
-
Doğrulanabilirlik
-
Özgün Araştırmalara Yer Vermeme
Bu üç politika birbirinden bağımsız değil, birlikte değerlendirilmesi gereken temel kurallardır.
Tarafsız Bakış Açısı
Tarafsız Bakış Açısı, bir konuyla ilgili güvenilir kaynaklarda yayımlanmış önemli görüşlerin adil, dengeli ve kaynaklardaki ağırlıklarıyla orantılı biçimde aktarılmasını öngörür.
Tarafsızlık, bütün görüşlere eşit miktarda yer verilmesi anlamına gelmez. Bir görüşün maddede ne ölçüde temsil edileceği, o görüşün güvenilir kaynaklardaki yeri ve kabul düzeyiyle ilişkilidir.
Örneğin bilimsel çevrelerde geniş kabul gören bir görüş ile sınırlı sayıda kişi tarafından savunulan marjinal bir iddia, yalnızca iki farklı görüş olmaları nedeniyle eşit ağırlıkta sunulmaz.
Tarafsız bir Wikipedia maddesinde:
-
Editörün kişisel kanaati metne yansıtılmaz.
-
Övgü veya küçümseme içeren ifadelerden kaçınılır.
-
Tartışmalı iddialar doğrudan gerçekmiş gibi sunulmaz.
-
Görüşler, gerektiğinde ilgili kişi veya kaynaklara atfedilir.
-
Kaynaklardaki görüş dağılımı orantılı biçimde yansıtılır.
Wikipedia’nın tarafsızlık politikası, editörlerin hiçbir düşünceye sahip olmamasını değil, kişisel düşüncelerini ansiklopedi metninin belirleyicisi hâline getirmemesini gerektirir.
Doğrulanabilirlik
Doğrulanabilirlik, Wikipedia’daki bilgilerin güvenilir ve yayımlanmış kaynaklardan kontrol edilebilir olması gerektiğini ifade eder.
Bir bilginin doğru olduğuna inanılması, tek başına Wikipedia’ya eklenmesi için yeterli değildir. Okuyucunun veya başka bir editörün bu bilgiyi bağımsız bir kaynak üzerinden doğrulayabilmesi gerekir.
Özellikle şu içeriklerin kaynaklandırılması beklenir:
-
Doğrudan alıntılar,
-
Tartışmalı veya itiraz edilmesi muhtemel iddialar,
-
Yaşayan kişiler hakkındaki bilgiler,
-
Sayısal ve istatistiksel veriler,
-
Akademik, tıbbi veya hukuki açıklamalar,
-
Ödül, görev, unvan ve başarı iddiaları.
Kaynak gösterilemeyen veya kullanılan kaynak tarafından doğrudan desteklenmeyen bilgiler maddeden çıkarılabilir. Wikipedia’nın doğrulanabilirlik politikası, bütün maddelerdeki içeriğin güvenilir yayımlanmış kaynaklara dayandırılmasını öngörür.
Özgün araştırmalara yer vermeme
Wikipedia, yeni bir bilimsel bulgunun, teorinin, yorumun veya kişisel araştırma sonucunun ilk kez yayımlandığı bir platform değildir.
Özgün araştırmalara yer vermeme ilkesi; daha önce güvenilir kaynaklarda yayımlanmamış düşüncelerin, sonuçların, analizlerin ve çıkarımların Wikipedia’ya eklenmesini engeller.
Özgün araştırma yalnızca tamamen yeni bir iddia ortaya atmakla sınırlı değildir. Birden fazla kaynaktaki bilgilerin, kaynakların açıkça belirtmediği yeni bir sonuca ulaşacak biçimde birleştirilmesi de özgün sentez olarak değerlendirilebilir.
Örneğin iki farklı kaynakta yer alan bağımsız bilgilerden hareketle bir kişi, kurum veya olay hakkında yeni bir suçlama ya da sonuç üretilemez. Kaynağın söylediği bilgi ile Wikipedia maddesinde kurulan cümle arasında doğrudan ve açık bir ilişki bulunmalıdır.
Wikipedia’nın Beş Temel İlkesi
Wikipedia topluluklarında projenin genel yapısı sıklıkla Beş Temel Taş veya Beş Sütun olarak adlandırılan ilkelerle açıklanır:
1. Wikipedia bir ansiklopedidir
Wikipedia; sözlük, reklam platformu, kişisel blog, sosyal medya ağı, haber servisi veya özgün araştırma dergisi değildir. İçeriklerin ansiklopedik kapsamda, konuya odaklı ve kaynaklandırılmış olması gerekir.
2. Wikipedia tarafsız bir bakış açısıyla yazılır
Maddelerde önemli görüşlerin güvenilir kaynaklardaki ağırlıklarına uygun biçimde sunulması ve editoryal tarafgirlikten kaçınılması beklenir.
3. Wikipedia özgür içeriktir
Wikipedia’daki metinlerin önemli bir bölümü, kaynak gösterme ve aynı lisans koşullarıyla paylaşma gibi yükümlülükler altında yeniden kullanılabilir.
Wikimedia projeleri, 2023 yılında metin içerikleri bakımından Creative Commons Atıf-AynıLisanslaPaylaş 4.0 Uluslararası lisansına geçmiştir. Bununla birlikte görseller ve diğer medya dosyaları farklı lisans koşullarına sahip olabilir; her dosyanın lisans bilgisi ayrı olarak incelenmelidir.
4. Editörler birbirlerine saygılı davranmalıdır
İçerik anlaşmazlıklarının kişisel saldırılarla değil, kaynaklar, politikalar ve tartışma sayfaları üzerinden ele alınması gerekir.
Bir maddenin içeriği konusunda görüş ayrılığı yaşanması, editörlerin birbirlerine yönelik suçlama veya hakaretlerde bulunmasını meşru hâle getirmez.
5. Wikipedia’nın değişmez kuralları yoktur
Bu ilke, Wikipedia’da hiçbir kural bulunmadığı anlamına gelmez. Kuralların ansiklopediye katkıyı kolaylaştırmak amacıyla oluşturulduğunu ve kuralların uygulanmasının projenin temel amacını engelleyen mekanik bir sürece dönüşmemesi gerektiğini ifade eder.
Bununla birlikte tarafsızlık, doğrulanabilirlik, telif hakkı ve yaşayan insanların biyografileri gibi temel politikalar göz ardı edilemez.
Wikipedia’da Maddeler Nasıl Oluşturulur?
Ansiklopedik uygunluk
Bir kişi, kurum, şirket, eser veya olay hakkında doğrulanabilir bilgi bulunması, o konu için mutlaka bağımsız bir Wikipedia maddesi oluşturulabileceği anlamına gelmez.
Bir konunun ayrı bir madde olarak ele alınabilmesi için genellikle kayda değerlik ölçütlerini karşılaması beklenir. Kayda değerlik, konunun güvenilir, bağımsız ve ikincil kaynaklarda yeterli kapsamda ele alınmış olmasıyla değerlendirilir.
Burada belirleyici olan yalnızca kaynak sayısı değildir. Kaynakların:
-
Konudan bağımsız olması,
-
Editoryal denetime sahip olması,
-
Konuyu yüzeysel biçimde anmak yerine ayrıntılı olarak ele alması,
-
Güvenilir ve yayımlanmış olması
gerekir.
Kişinin veya kurumun kendi internet sitesi, basın bültenleri, sosyal medya hesapları ve doğrudan kontrol ettiği yayınlar belirli bilgileri doğrulamak için kullanılabilse de kayda değerliği tek başına kanıtlamak için genellikle yeterli kabul edilmez.
Kaynakların değerlendirilmesi
Wikipedia’da bütün kaynaklar aynı değerde görülmez. Bir kaynağın güvenilirliği; yayın süreci, editoryal denetimi, uzmanlık alanı, itibarı ve içerikle ilişkisi dikkate alınarak değerlendirilir.
Genellikle şu kaynak türleri daha güçlü kabul edilir:
-
Hakemli akademik yayınlar,
-
Saygın yayınevleri tarafından basılmış kitaplar,
-
Editoryal denetime sahip ulusal veya uluslararası yayınlar,
-
Resmî kurumların kendi yetki alanlarındaki belgeleri,
-
Alanında tanınan uzmanlık yayınları.
Buna karşılık kullanıcı tarafından oluşturulan içerikler, doğrulanmamış bloglar, anonim paylaşımlar, reklam metinleri ve kaynağı belirsiz internet siteleri sınırlı veya yetersiz kabul edilebilir.
Kaynak seçimi, maddenin konusuna göre değişir. Tıbbi bir iddia için uygun olan kaynak standardıyla bir filmin yayın tarihi için gereken kaynak standardı aynı değildir.
Taslak, inceleme ve yayımlanma süreçleri
Bazı Wikipedia sürümlerinde yeni maddeler doğrudan oluşturulabilirken bazı durumlarda taslak veya madde oluşturma inceleme süreçleri kullanılabilir.
Bir maddenin yayımlanmış olması, içeriğin kalıcı olarak kabul edildiği anlamına gelmez. Maddeler daha sonra:
-
Kaynak yetersizliği,
-
Kayda değerlik sorunu,
-
Reklam veya tanıtım dili,
-
Telif hakkı ihlali,
-
Doğrulanamayan bilgiler,
-
Başka bir maddeyle birleştirilme gereği
gibi nedenlerle topluluk incelemesine alınabilir.
İnceleme sonucunda madde korunabilir, geliştirilebilir, başka bir maddeyle birleştirilebilir, taslak alana taşınabilir veya silinebilir.
Fikir Birliği ve Tartışma Sistemi
Wikipedia’da içerik anlaşmazlıkları çoğunluk oylamasıyla sonuçlandırılmak zorunda değildir. Temel yöntem, politika ve kaynaklara dayanan fikir birliği oluşturmaktır.
Editörler, maddelere bağlı tartışma sayfalarında değişiklik önerilerini değerlendirebilir. Tartışmalarda yalnızca kaç kişinin belirli bir görüşü desteklediği değil, ileri sürülen gerekçelerin Wikipedia politikalarıyla ne ölçüde uyumlu olduğu önem taşır.
Fikir birliği sağlanamadığında şu yöntemlere başvurulabilir:
-
Üçüncü görüş talebi,
-
İlgili proje veya topluluk sayfalarına danışma,
-
Arabuluculuk veya anlaşmazlık çözüm süreçleri,
-
Yönetici müdahalesi,
-
Kaynak güvenilirliği tartışmaları,
-
Sayfa koruma uygulamaları.
Bu yapı, Wikipedia’nın merkezi bir baş editör yerine topluluk temelli karar alma modeliyle çalışmasının temel unsurlarından biridir.
Wikipedia ve Wikimedia Arasındaki Fark
Wikipedia, çevrim içi ansiklopedi projesinin adıdır.
Wikimedia, Wikipedia ve diğer özgür bilgi projelerini kapsayan daha geniş hareketi ve bu projelerle ilişkili kuruluşları ifade eder.
Wikimedia Vakfı, projelerin teknik ve kurumsal altyapısını sağlayan, Amerika Birleşik Devletleri merkezli kâr amacı gütmeyen kuruluştur.
MediaWiki ise Wikipedia’nın üzerinde çalıştığı açık kaynak kodlu yazılımın adıdır.
Bu kavramlar birbiriyle ilişkili olmakla birlikte aynı anlamı taşımaz:
-
Wikipedia: Ansiklopedi
-
Wikimedia: Özgür bilgi hareketi ve proje ailesi
-
Wikimedia Vakfı: Kâr amacı gütmeyen barındırıcı kuruluş
-
MediaWiki: Teknik yazılım altyapısı
Wikipedia Güvenilir Bir Kaynak mıdır?
Wikipedia’nın güvenilirliği tek bir hükümle değerlendirilemez. Maddelerin kalitesi; konuya, kullanılan kaynaklara, editör katılımına, güncelliğe ve içerik denetiminin yoğunluğuna göre değişebilir.
Yoğun biçimde izlenen ve çok sayıda deneyimli editör tarafından geliştirilen maddelerde hatalar daha hızlı fark edilebilir. Buna karşılık az ziyaret edilen, sınırlı sayıda editörün ilgilendiği veya yeterli kaynağın bulunmadığı maddelerde eksik, güncelliğini yitirmiş ya da hatalı bilgiler daha uzun süre kalabilir.
Bu nedenle Wikipedia, bir konu hakkında genel çerçeve edinmek ve kaynaklara ulaşmak için kullanılabilir. Ancak özellikle akademik, hukuki, tıbbi, mali veya yüksek riskli kararlar bakımından tek kaynak olarak değerlendirilmemelidir.
Araştırma yapılırken:
-
Maddenin kaynakları incelenmeli,
-
Verilen bilgilerin güncelliği kontrol edilmeli,
-
Tartışma ve geçmiş sayfalarına bakılmalı,
-
Bilgiler mümkünse birincil ve akademik kaynaklardan doğrulanmalı,
-
Uyarı şablonları dikkate alınmalıdır.
Wikipedia maddelerinin güvenilirliği üzerine yapılan değerlendirmeler farklı sonuçlara ulaşmıştır. Çalışmalar, bazı maddelerin yüksek doğruluk düzeyine sahip olabildiğini; ancak içerik kalitesinin maddeler arasında eşit dağılmadığını göstermektedir.
Wikipedia’ya Yöneltilen Tartışmalar ve Eleştiriler
Sistemik önyargı
Wikipedia’ya yöneltilen temel eleştirilerden biri, editör topluluğunun demografik ve coğrafi dağılımının içerik kapsamını etkileyebilmesidir.
Bazı bölgeler, diller, meslekler, toplumsal gruplar veya tarihsel konular geniş biçimde ele alınırken bazı konular daha sınırlı kalabilir. Bu durum, güvenilir kaynakların dağılımından ve gönüllü editörlerin ilgi alanlarından kaynaklanabilir.
Tarafsızlık politikası editoryal önyargıyı azaltmayı amaçlasa da hangi konuların yazıldığı, hangi kaynakların erişilebilir olduğu ve hangi maddelerin daha fazla geliştirildiği gibi yapısal sorunları bütünüyle ortadan kaldırmaz.
İçerik hataları ve vandalizm
Açık düzenleme modeli, bilgilerin hızlı biçimde güncellenmesini sağlarken kötü niyetli veya hatalı düzenlemelere de imkân verebilir.
Vandalizm olarak adlandırılan düzenlemeler şunları içerebilir:
-
Bilerek yanlış bilgi eklemek,
-
Hakaret veya anlamsız ifadeler yazmak,
-
Maddenin içeriğini silmek,
-
Kişilere yönelik karalayıcı iddialar eklemek,
-
Kaynakları yanıltıcı biçimde değiştirmek.
Wikipedia toplulukları; izleme listeleri, otomatik filtreler, botlar, sayfa koruma sistemleri ve kullanıcı engellemeleriyle vandalizmi sınırlandırmaya çalışır. Bununla birlikte yeni yapılan bir hatalı düzenleme, başka bir editör tarafından fark edilene kadar sayfada kalabilir.
Editör çeşitliliği
Wikipedia’ya katkıda bulunan kullanıcıların yaş, cinsiyet, dil, ülke, eğitim ve uzmanlık bakımından dünya nüfusunu tam olarak temsil etmediği yönünde eleştiriler bulunmaktadır.
Editör çeşitliliğinin sınırlı olması, bazı konu alanlarının daha az işlenmesine veya belirli bakış açılarının daha görünür hâle gelmesine neden olabilir. Wikimedia hareketi, farklı bölgelerden ve toplumsal gruplardan daha fazla katılım sağlamak amacıyla çeşitli topluluk programları yürütmektedir.
Güncel olaylarda doğruluk sorunu
Güncel olaylarla ilgili Wikipedia maddeleri kısa sürede çok sayıda düzenleme alabilir. Bu durum bilgilerin hızla güncellenmesini sağlarken doğrulanmamış iddiaların, çelişkili haberlerin veya erken değerlendirmelerin maddeye eklenmesi riskini de artırır.
Özellikle devam eden olaylarda:
-
İlk haberler eksik olabilir.
-
Resmî açıklamalar değişebilir.
-
Ölü veya yaralı sayıları güncellenebilir.
-
Tarafların açıklamaları birbiriyle çelişebilir.
-
Olayın hukuki veya siyasi niteliği henüz kesinleşmemiş olabilir.
Bu nedenle güncel olay maddelerinde kullanılan ifadelerin kaynaklara atfedilmesi ve kesinleşmemiş bilgilerin bağlamıyla sunulması önem taşır.
Çıkar çatışması ve ücretli düzenleme
Bir kişinin kendisi, çalıştığı kurum, müşterisi veya mali ilişki içinde bulunduğu bir konu hakkında düzenleme yapması çıkar çatışması oluşturabilir.
Çıkar çatışması bulunan editörlerin, konuya ilişkin tarafsız değerlendirme yapmakta zorlanabileceği kabul edilir. Bu nedenle doğrudan tanıtım amaçlı düzenlemeler ve maddelerin itibarı yönetmek amacıyla değiştirilmesi Wikipedia’nın ansiklopedik işleyişiyle bağdaşmaz.
Wikimedia kullanım koşulları, ücret karşılığında katkıda bulunan kişilerin ilgili işveren, müşteri ve bağlantılarını açıklamasını gerektirir. Bazı dil sürümleri bu genel koşulları tamamlayan veya onların yerine geçen topluluk politikaları kabul edebilir. Ücretli katkının açıklanması, eklenen içeriğin otomatik olarak uygun veya kalıcı kabul edileceği anlamına gelmez.
Uzmanlık ile topluluk kararı arasındaki ilişki
Wikipedia, uzman görüşlerinden yararlanır; ancak bir kişinin uzman olması, yaptığı düzenlemenin kaynak göstermeden kabul edilmesini sağlamaz.
Bir akademisyen, doktor, hukukçu veya başka bir uzman, kendi mesleki bilgisini kullanarak katkıda bulunabilir. Bununla birlikte eklenen bilgilerin yayımlanmış güvenilir kaynaklarla desteklenmesi gerekir.
Bu yaklaşım zaman zaman eleştirilir. Eleştiriler, uzmanların bilgi ve deneyiminin yeterince dikkate alınmadığını ileri sürerken Wikipedia modeli kişisel otorite yerine yayımlanmış kaynakların doğrulanabilirliğini esas alır.
Wikipedia’nın Dijital Bilgi Ekosistemindeki Yeri
Wikipedia yalnızca ziyaretçilerin doğrudan okuduğu bir ansiklopedi değildir. Arama motorları, bilgi panelleri, akademik araştırmalar, veri projeleri ve yapay zekâ sistemleri de Wikipedia veya bağlantılı Wikimedia projelerindeki yapılandırılmış bilgilerden yararlanabilir.
Özellikle Wikidata, kişiler, kurumlar, yerler, eserler ve kavramlar arasındaki ilişkilerin makine tarafından okunabilen yapılandırılmış veriler hâlinde tutulmasına olanak tanır.
Bununla birlikte Wikipedia’da bir bilginin bulunması, bu bilginin her bağlamda kesin, tartışmasız veya hatasız olduğu anlamına gelmez. Wikipedia, kaynakları özetleyen ikincil bir bilgi platformudur. Bilginin asıl dayanağı, maddede gösterilen güvenilir kaynaklardır.
Wikipedia ile Geleneksel Ansiklopediler Arasındaki Farklar
Wikipedia ile basılı veya merkezi editoryal yapıya sahip ansiklopediler arasında çeşitli farklılıklar bulunur.
Güncellenme hızı
Wikipedia maddeleri yeni bilgiler ortaya çıktığında kısa sürede güncellenebilir. Basılı ansiklopedilerde ise güncellemeler yeni baskıların hazırlanmasını gerektirir.
Yazar ve editör yapısı
Geleneksel ansiklopediler genellikle seçilmiş uzmanlar ve profesyonel editörler tarafından hazırlanır. Wikipedia’da ise katkılar gönüllü editör topluluğu tarafından yapılır.
İçerik kapsamı
Basılı ansiklopediler fiziksel alan ve yayın maliyeti nedeniyle sınırlı kapsamda hazırlanabilir. Wikipedia’da teknik olarak aynı türden bir sayfa sınırı bulunmaz. Ancak her konu yine ansiklopedik uygunluk, kaynaklandırma ve kayda değerlik kriterleriyle değerlendirilir.
Düzeltme mekanizması
Wikipedia’daki hatalar herhangi bir editör tarafından fark edilerek düzeltilebilir. Geleneksel ansiklopedilerde düzeltmeler çoğunlukla yayıncı veya editör kurulu aracılığıyla yapılır.
Sürüm geçmişi
Wikipedia’da maddelerin önceki sürümleri ve değişiklik kayıtları görülebilir. Basılı ansiklopedilerde ise okuyucu genellikle yalnızca yayımlanan son metne erişir.
Wikipedia; ücretsiz erişim, açık katılım, sürüm geçmişi, çok dilli yayın yapısı ve gönüllü editör topluluğu üzerine kurulu çevrim içi bir ansiklopedidir.
Platformun işleyişi, herhangi bir bilginin serbestçe ve denetimsiz biçimde yayımlanmasına değil; tarafsızlık, doğrulanabilirlik, güvenilir kaynak kullanımı ve özgün araştırmalardan kaçınma ilkelerine dayanır.
Bununla birlikte açık düzenleme modeli; içerik hataları, vandalizm, sistemik önyargı, çıkar çatışmaları ve maddeler arasındaki kalite farklılıkları gibi sorunları da beraberinde getirir. Wikipedia toplulukları bu sorunları politika, teknik denetim ve fikir birliği mekanizmalarıyla sınırlandırmaya çalışır.
Wikipedia, bir konuya ilişkin başlangıç bilgisi edinmek ve ilgili kaynaklara ulaşmak açısından kullanılabilir. Ancak özellikle uzmanlık gerektiren veya önemli sonuçlar doğuran konularda maddelerin kaynakları incelenmeli ve bilgiler bağımsız kaynaklar üzerinden doğrulanmalıdır.
Bu çerçevede Wikipedia, tamamlanmış ve değişmez bir bilgi deposundan çok, yayımlanmış bilgilerin gönüllü topluluklar tarafından sürekli olarak derlendiği, tartışıldığı ve güncellendiği dinamik bir ansiklopedi olarak tanımlanabilir.
