Wikipedia İçin Güvenilir Kaynak Nasıl Oluşturulur?
Wikipedia’da bir kişi, şirket, kurum veya eser hakkında madde oluşturulabilmesi yalnızca internette çok sayıda içeriğin bulunmasına bağlı değildir. Kaynakların bağımsız, güvenilir, yayımlanmış, doğrulanabilir ve konuyu yeterli derinlikte ele alan nitelikte olması gerekir. Bu rehberde Wikipedia açısından güvenilir kaynakların hangi özellikleri taşıdığı, basın çalışmalarının nasıl değerlendirilmesi gerektiği ve kaynak oluşturma sürecinde hangi uygulamalardan kaçınılması gerektiği açıklanmaktadır.
Wikipedia İçin “Güvenilir Kaynak Oluşturmak” Ne Anlama Gelir?
Wikipedia için güvenilir kaynak oluşturmak, bir kişi veya kuruluşun kendi hakkında tanıtım yazıları hazırlaması, ücret karşılığında haber yayımlatması ya da farklı internet sitelerinde aynı metni çoğaltması anlamına gelmez.
Wikipedia’nın kaynak yaklaşımında temel ölçüt, bir bilginin internette bulunması değil; bilginin güvenilir bir yayın tarafından, editoryal değerlendirmeden geçirilerek ve doğrulanabilir biçimde yayımlanmış olmasıdır. Vikipedi maddelerinin güvenilir, yayımlanmış kaynaklara dayanması gerekir. Doğrulanabilirlik ilkesi ise okuyucuların maddede yer alan bilgilerin güvenilir kaynaklarla desteklendiğini kontrol edebilmesini amaçlar.
Bu nedenle “kaynak oluşturma” ifadesi şu şekilde anlaşılmalıdır:
Konu hakkında bağımsız yayın kuruluşlarının, kendi editoryal kararları doğrultusunda, özgün ve kapsamlı içerikler yayımlamasına elverişli bir kamusal bilgi zemininin oluşması.
Bir şirketin kendi internet sitesinde yayımladığı tarihçe metni, bir kişinin sosyal medya paylaşımı veya kurum tarafından dağıtılan basın bülteni kaynak niteliği taşıyabilir. Ancak bu tür içerikler çoğunlukla birincil ve bağımlı kaynak kabul edilir. Bunlar, bazı temel bilgileri doğrulamak için kullanılabilse de konunun ansiklopedik kayda değerliğini tek başına kanıtlamaz.
Güvenilir Kaynak ile Kayda Değerlik Kaynağı Aynı Şey midir?
Her güvenilir kaynak, bir konunun Wikipedia’da bağımsız madde olarak yer alması için yeterli değildir.
Bir kaynak belirli bir bilgiyi doğrulamak bakımından güvenilir olabilir. Buna karşılık kaynak, konuyla bağlantılıysa veya konuyu yalnızca kısa biçimde anıyorsa kayda değerlik değerlendirmesinde sınırlı ağırlığa sahip olabilir.
Örneğin:
Bir şirketin Ticaret Sicili kaydı, şirketin resmî unvanını doğrulayabilir.
Şirketin internet sitesi, kuruluş tarihine ilişkin birincil bilgi sunabilir.
Bir ürün kataloğu, ürün çeşitlerini gösterebilir.
Bir etkinlik duyurusu, şirketin etkinliğe katıldığını doğrulayabilir.
Ancak bu kaynaklar, şirketin neden bağımsız bir ansiklopedi maddesine konu olması gerektiğini tek başına göstermez.
Kayda değerlik açısından daha belirleyici olan kaynaklar, konuyla hukuki, ticari, kurumsal veya kişisel bağlantısı bulunmayan yayınların hazırladığı bağımsız ve kapsamlı ikincil kaynaklardır. Vikipedi’nin bağımsız kaynak yaklaşımı, kaynak ile konu arasında çıkar ilişkisi bulunmamasını ve değerlendirmenin konu dışındaki bir yayıncı tarafından yapılmasını önemser.
Güvenilir Bir Kaynağın Temel Özellikleri Nelerdir?
Bir kaynağın Wikipedia açısından kullanılabilirliği yalnızca yayın kuruluşunun bilinirliğine göre değerlendirilmez. Kaynağın yazarı, yayın süreci, içerik türü, konuya bağımsızlığı ve iddiayı destekleme kapasitesi birlikte incelenir.
Editoryal Denetim
Güvenilir yayınlarda içeriklerin yayımlanmadan önce belirli bir editoryal süreçten geçmesi beklenir. Bu süreç şu unsurları içerebilir:
Editör incelemesi,
Haber doğrulama,
Kaynak kontrolü,
Hukuki değerlendirme,
Düzeltme ve tekzip mekanizması,
Yazar ve yayın sorumluluğunun açıklanması.
Her internet sitesi yalnızca bir alan adına ve profesyonel görünüme sahip olduğu için güvenilir kabul edilmez. İçeriklerin kim tarafından hazırlandığı, editoryal kararların nasıl alındığı ve yayıncının hatalı bilgileri düzeltme mekanizmasına sahip olup olmadığı önemlidir.
Yayıncı İtibarı
Kaynağı yayımlayan kuruluşun belirli bir yayıncılık geçmişine sahip olması değerlendirmede etkili olabilir. Ulusal veya bölgesel gazeteler, akademik dergiler, üniversite yayınevleri, uzmanlık yayınları, sektörel araştırma kuruluşları ve tanınmış haber ajansları bu kapsamda değerlendirilebilir.
Bununla birlikte, tanınmış bir yayın kuruluşunda yer alan her içerik aynı ölçüde güçlü değildir. Bir gazetenin haber merkezi tarafından hazırlanan araştırma haberi ile aynı gazetenin reklam, ilan, marka iş birliği veya sponsorlu içerik bölümünde yayımlanan metin arasında kaynak değeri bakımından fark bulunur.
Yazar Uzmanlığı
Kaynağın güvenilirliği, içeriği hazırlayan kişinin konu üzerindeki uzmanlığıyla da ilişkilidir.
Örneğin:
Tıbbi bir iddia için sağlık alanında uzman yazarlar,
Hukuki bir değerlendirme için hukukçular veya güvenilir hukuk yayınları,
Finansal veriler için ekonomi uzmanları ve düzenleyici kurumlar,
Bilimsel bilgiler için hakemli akademik yayınlar,
Sanat tarihi için akademisyenler, müzeler ve uzmanlık yayınları
daha uygun kaynaklar olabilir.
Yazarın kimliğinin açıklanmaması, uzmanlığının belirlenememesi veya içeriğin yalnızca anonim bir kullanıcı hesabından yayımlanması kaynağın ağırlığını azaltabilir.
Doğrulanabilirlik
Kaynak, maddede ileri sürülen iddiayı açık ve doğrudan desteklemelidir.
Bir kaynakta yalnızca kişinin adı geçiyorsa bu kaynak, kişi hakkında ayrıntılı biyografik iddiaların tamamı için kullanılamaz. Benzer şekilde bir şirketin bir ödül törenine katıldığını belirten haber, şirketin sektör lideri olduğu iddiasını desteklemez.
Kaynak ile iddia arasındaki ilişki şu sorularla değerlendirilmelidir:
Kaynak iddiayı açıkça söylüyor mu?
Kaynakta kullanılan ifade ile maddede yazılan ifade aynı anlamı taşıyor mu?
Kaynağın yayımlanma tarihi iddiayla uyumlu mu?
Haber başka bir kaynağı mı aktarıyor?
İddia yorum yoluyla mı çıkarılıyor?
Wikipedia’da kaynaklarda açıkça bulunmayan sonuçların farklı yayınlardan hareketle üretilmesi özgün araştırma veya yayımlanmamış sentez sorunu doğurabilir. Wikipedia, bütün içeriğin güvenilir ve yayımlanmış kaynaklara dayandırılmasını; kaynakların söylemediği yeni analizlerin maddelere eklenmemesini öngörür.
Konuyu Derinlemesine Ele Alma
Kaynağın yalnızca konu adını içermesi yeterli değildir. Özellikle kayda değerlik değerlendirmesinde, kaynağın konuyu önemli ölçüde ve bağımsız bir anlatımla ele alması beklenir.
Aşağıdaki içerikler genellikle sınırlı kapsamlı kabul edilir:
Bir listede adının geçmesi,
Etkinlik programında yer alması,
Tek cümlelik haberler,
Ürün fiyatı veya kampanya duyuruları,
Personel atama bildirimleri,
Borsa verileri,
Ödül kazananlar listeleri,
Maç kadroları ve sonuç tabloları,
Firma rehberi kayıtları,
Otomatik oluşturulmuş şirket profilleri.
Buna karşılık şu içerikler daha anlamlı olabilir:
Kişinin kariyerini inceleyen kapsamlı bir profil,
Şirketin sektördeki etkisini analiz eden araştırma haberi,
Bir sanatçının eserlerini ele alan eleştiri yazısı,
Bir kurumun tarihini ve toplumsal etkisini inceleyen akademik çalışma,
Bir olayın nedenlerini ve sonuçlarını araştıran dosya haber,
Bir kitabın veya filmin bağımsız eleştirisi.
Kaynağın uzunluğu tek başına yeterli bir ölçüt değildir. Esas olan, içeriğin konu hakkında özgün gazetecilik, analiz, eleştiri veya araştırma sunmasıdır.
Bağımsız Kaynak Nedir?
Bağımsız kaynak, konusu hakkında içerik üretirken o kişi, şirket, kurum veya eser tarafından kontrol edilmeyen ve doğrudan çıkar ilişkisi taşımayan kaynaktır.
Bir kaynağın bağımsızlığını değerlendirirken yalnızca yayın sitesinin alan adına bakılmaz. İçeriğin nasıl hazırlandığı ve kim tarafından finanse edildiği de incelenir.
Bağımsız Sayılmayan veya Bağımsızlığı Sınırlı Kaynaklar
Aşağıdaki içerikler çoğunlukla bağımsız kaynak kabul edilmez:
Kişinin kendi internet sitesi,
Şirketin kurumsal internet sitesi,
Kurumsal blog yazıları,
Basın bültenleri,
Marka tarafından hazırlanmış medya kitleri,
Şirket yöneticilerinin açıklamaları,
Sosyal medya hesapları,
Çalışanlar tarafından yazılan içerikler,
İş ortaklarının tanıtım sayfaları,
Distribütör ve bayi sayfaları,
Sponsorlu haberler,
Advertorial içerikler,
Ücretli röportajlar,
Marka iş birliği metinleri,
İçerik paylaşım platformlarında kurum adına açılmış profiller.
Bu kaynakların tamamı otomatik olarak yanlış veya kullanılamaz değildir. Ancak konuya bağlı olduklarından, çoğunlukla sınırlı ve dikkatli kullanılmaları gerekir.
Röportajlar Bağımsız Kaynak mıdır?
Röportajların kaynak değeri içeriğin yapısına bağlıdır.
Bir kişinin kendi yaşamı veya şirketi hakkında verdiği cevaplar birincil kaynak niteliğindedir. Röportaj güvenilir bir gazetede yayımlanmış olsa bile kişinin kendi hakkındaki beyanları bağımsız değerlendirme sayılmaz.
Bununla birlikte röportaj metninin gazeteci tarafından hazırlanan giriş, analiz ve bağlam bölümleri bağımsız editoryal içerik içerebilir. Bu bölümlerin kaynak değeri, röportaj cevaplarından ayrı olarak değerlendirilmelidir.
Bir röportajın güvenilir bir yayın kuruluşunda yer alması, röportajdaki bütün öznel beyanların tartışmasız gerçek kabul edilmesini sağlamaz.
Birincil, İkincil ve Üçüncül Kaynaklar Arasındaki Fark
Wikipedia’da kaynaklar, konuya ve aktardıkları bilginin niteliğine göre birincil, ikincil veya üçüncül kaynak olarak sınıflandırılabilir.
Birincil Kaynaklar
Birincil kaynaklar, olayın veya bilginin doğrudan tarafı olan kişi ve kurumlar tarafından üretilen materyallerdir.
Örnekler:
Şirket faaliyet raporu,
Mahkeme kararı,
Resmî kurum belgesi,
Kişisel açıklama,
Basın bülteni,
Sosyal medya paylaşımı,
Otobiyografi,
Patent belgesi,
Akademik deneyin ilk sonuçlarını yayımlayan çalışma,
Şirketin kendi finansal raporu.
Birincil kaynaklar, doğrudan ve tartışmasız bilgileri doğrulamak amacıyla sınırlı biçimde kullanılabilir. Ancak bu kaynaklardan yorum, sonuç veya değerlendirme üretmek uygun değildir.
Örneğin bir faaliyet raporu şirketin açıkladığı çalışan sayısını doğrulayabilir. Fakat yalnızca bu rapordan hareketle şirketin “sektörün en etkili kuruluşlarından biri” olduğu sonucu çıkarılamaz.
İkincil Kaynaklar
İkincil kaynaklar, birincil bilgileri inceleyen, yorumlayan, karşılaştıran veya bağlama yerleştiren yayınlardır.
Örnekler:
Araştırma haberleri,
Akademik incelemeler,
Biyografik çalışmalar,
Kitap ve film eleştirileri,
Sektör analizleri,
Tarih araştırmaları,
Bağımsız kurum raporları.
Wikipedia maddelerinin ana gövdesi ve konunun kayda değerlik değerlendirmesi bakımından ikincil kaynaklar genellikle daha fazla önem taşır.
Üçüncül Kaynaklar
Üçüncül kaynaklar, birincil ve ikincil kaynaklardaki bilgileri derleyen genel başvuru eserleridir.
Örnekler:
Ansiklopediler,
Sözlükler,
Bibliyografik veri tabanları,
Genel başvuru kitapları,
Bazı akademik el kitapları.
Bu kaynaklar genel çerçeveyi doğrulamak için kullanılabilir. Ancak çoğunlukla konunun ayrıntılı ve bağımsız biçimde incelendiğini göstermek açısından ikincil kaynaklar kadar güçlü değildir.
Basın Bülteni Güvenilir Kaynak Sayılır mı?
Basın bülteni, bir kişi veya kurum tarafından medyaya dağıtılmak üzere hazırlanan resmî açıklamadır. Bu nedenle doğası gereği konuya bağlı birincil kaynaktır.
Basın bültenleri şu tür bilgileri doğrulamak için kullanılabilir:
Yeni bir ürünün duyurulması,
Yöneticinin atanması,
Şirket birleşmesinin açıklanması,
Kurum tarafından ilan edilen proje,
Etkinlik tarihi,
Kuruluşun resmî görüşü.
Ancak basın bültenleri şu amaçlarla yeterli değildir:
Konunun ansiklopedik kayda değerliğini kanıtlamak,
Kuruluşun başarısını tarafsız biçimde değerlendirmek,
Kişinin kamuoyundaki etkisini göstermek,
Şirketin sektör içindeki konumunu bağımsız biçimde ortaya koymak,
Eleştirel veya karşılaştırmalı analiz sunmak.
Bir haber sitesinin basın bültenini aynen yayımlaması, metni otomatik olarak bağımsız habere dönüştürmez. İçeriğin bağımsız kaynak sayılabilmesi için yayın kuruluşunun bülteni yalnızca aktarmak yerine kendi gazetecilik çalışmasını yapması gerekir.
Ulusal Basında Yayımlanan Her Haber Güçlü Kaynak mıdır?
Bir içeriğin ulusal bir gazetede veya tanınmış haber sitesinde yayımlanması önemli olabilir. Ancak yayın kuruluşunun tanınmış olması, içeriğin otomatik olarak güçlü bir kaynak kabul edileceği anlamına gelmez.
Aynı yayın kuruluşunda şu içerik türleri bulunabilir:
Haber merkezi tarafından hazırlanan özgün haber,
Köşe yazısı,
Röportaj,
Basın bülteni aktarımı,
Sponsorlu içerik,
Reklam,
Marka iş birliği,
Haber ajansı metni,
Kullanıcı tarafından gönderilen içerik,
Otomatik veri sayfası.
Bu içeriklerin kaynak değeri aynı değildir.
Değerlendirme sırasında şu ayrımlar yapılmalıdır:
İçerik reklam olarak işaretlenmiş mi?
Metnin sonunda basın bülteni açıklaması var mı?
Yazar veya muhabir belirtilmiş mi?
Haber bağımsız araştırma içeriyor mu?
Başka tarafların görüşlerine yer verilmiş mi?
Metin farklı sitelerde aynı ifadelerle yayımlanmış mı?
İçerik yalnızca kurumun açıklamalarından mı oluşuyor?
Yayın kuruluşu konu hakkında editoryal bir değerlendirme yapmış mı?
Bu nedenle kaynak analizi yalnızca yayın kuruluşunun adı üzerinden değil, tek tek içerikler üzerinden yapılmalıdır.
Sponsorlu İçerikler Wikipedia’da Kullanılabilir mi?
Sponsorlu içerik, yayımlanması için doğrudan veya dolaylı olarak ödeme yapılan içeriktir. Bu içerikler “iş birliği”, “tanıtım”, “advertorial”, “sponsorlu”, “marka içeriği” veya benzeri ifadelerle işaretlenebilir.
Sponsorlu içerikler konu hakkında bazı doğrulanabilir bilgiler içerebilir. Ancak bağımsız editoryal değerlendirme ölçütünü genellikle karşılamaz. Bunun nedeni, içeriğin hazırlanması veya yayımlanması üzerinde konu tarafının ticari etkisinin bulunmasıdır.
Özellikle kayda değerlik değerlendirmesinde sponsorlu içeriklerin ağırlığı düşüktür. Çok sayıda sponsorlu içerik, az sayıda bağımsız ve kapsamlı kaynağın yerini tutmaz.
İçeriğin sponsorlu olduğunun açıkça belirtilmemesi de bağımsızlık sorununu ortadan kaldırmaz. Metnin hazırlanış biçimi, yayın modeli, içerik benzerlikleri ve ticari ilişki işaretleri değerlendirmeye alınabilir.
Haber Ajansı İçerikleri Nasıl Değerlendirilir?
Haber ajansları, doğrulama ve haber üretme kapasitesine sahip profesyonel yayın kuruluşları olabilir. Bir ajansın kendi muhabirleri tarafından hazırlanan özgün haber, güvenilir kaynak niteliği taşıyabilir.
Ancak aynı ajans haberi onlarca internet sitesinde yayımlanmış olsa bile bunlar çoğunlukla tek bir kaynak olarak değerlendirilir. Aynı metnin farklı sitelerde bulunması bağımsız kaynak sayısını artırmaz.
Örneğin bir ajans haberi 50 farklı haber sitesinde aynı başlık ve metinle yayımlanmışsa ortada 50 ayrı gazetecilik çalışması değil, tek bir haber üretiminin 50 kez yeniden yayımlanması bulunur.
Kaynak çeşitliliği değerlendirilirken şu unsurlar incelenmelidir:
Haberlerin yazarları farklı mı?
Yayın kuruluşları ayrı araştırmalar yapmış mı?
Metinler birbirinden bağımsız mı?
Farklı kaynaklar yeni bilgi ve değerlendirme sunuyor mu?
Haberlerin tamamı aynı basın bültenine mi dayanıyor?
Yerel ve Sektörel Yayınlar Güvenilir Kaynak Olabilir mi?
Bir kaynağın ulusal ölçekte yayın yapmaması, güvenilir olmadığı anlamına gelmez.
Yerel gazeteler, bölgesel yayınlar ve sektörel dergiler kendi uzmanlık alanlarında önemli kaynaklar olabilir. Özellikle yerel tarih, bölgesel kurumlar, meslek kuruluşları ve belirli endüstriler hakkında ulusal basından daha ayrıntılı bilgi sunabilirler.
Bununla birlikte şu ölçütler yine geçerlidir:
Yayının editoryal yapısı,
İçeriğin bağımsızlığı,
Yazarın uzmanlığı,
Konunun ele alınma derinliği,
Haber ile reklam arasındaki ayrım,
Yayının doğrulama ve düzeltme standartları.
Bir sektörel yayın, konu hakkında uzmanlaşmış editörlere ve uzun bir yayın geçmişine sahipse genel haber sitelerinden daha değerli olabilir. Buna karşılık yalnızca firmaların ücretli tanıtımlarını yayımlayan bir sektör portalının bağımsız kaynak niteliği sınırlıdır.
Akademik Kaynaklar Nasıl Değerlendirilir?
Akademik dergiler, üniversite yayınevleri, bilimsel kitaplar ve hakemli araştırmalar birçok konuda güçlü kaynaklar sağlayabilir.
Akademik bir kaynağın değeri değerlendirilirken şu unsurlar dikkate alınır:
Hakem değerlendirmesinden geçip geçmediği,
Yazarların uzmanlığı,
Derginin yayın standartları,
Çalışmanın yöntemi,
Kaynakça ve veri kullanımı,
Araştırmanın alan içindeki kabulü,
Çalışmanın geri çekilip çekilmediği,
Konuyla doğrudan ilişkisi.
Her akademik görünümlü yayın güvenilir değildir. Sahte veya düşük standartlı dergiler, ücret karşılığı denetimsiz yayın yapan platformlar ve yeterli bilimsel değerlendirme içermeyen çalışmalar ayrıca incelenmelidir.
Bilimsel ve tıbbi konularda güncel ikincil kaynaklar, sistematik incelemeler ve uzman kuruluşların değerlendirmeleri genellikle tekil deney raporlarından daha uygun olabilir.
Resmî Kaynaklar Ne Ölçüde Kullanılabilir?
Devlet kurumları, mahkemeler, düzenleyici kuruluşlar ve resmî siciller doğrudan kayıt ve işlemler hakkında güçlü birincil kaynaklar olabilir.
Örnekler:
Ticaret Sicili kayıtları,
Resmî Gazete,
Mahkeme kararları,
Üniversite kayıtları,
Bakanlık raporları,
İstatistik kurumlarının verileri,
Seçim sonuçları,
Patent ve marka kayıtları,
Kamu ihaleleri,
Meclis tutanakları.
Bu kaynaklar resmî bilgileri doğrulayabilir. Ancak içeriklerinin yorumlanması dikkat gerektirir.
Örneğin bir mahkeme kararının varlığı resmî kaynaktan doğrulanabilir. Buna karşılık kararın hukuki veya toplumsal öneminin değerlendirilmesi için güvenilir ikincil hukuk kaynaklarına ihtiyaç duyulabilir.
Benzer şekilde bir şirketin resmî kaydı şirketin varlığını gösterir; fakat şirketin ansiklopedik kayda değerliğini kanıtlamaz.
Sosyal Medya Kaynak Olarak Kullanılabilir mi?
Sosyal medya paylaşımları çoğunlukla birincil kaynak niteliğindedir.
Doğrulanmış veya resmî bir hesap tarafından yapılan paylaşım, hesabın sahibinin belirli bir açıklamayı yaptığını gösterebilir. Ancak sosyal medya içerikleri şu sorunları taşıyabilir:
Paylaşım daha sonra silinebilir.
Hesabın gerçekliği tartışmalı olabilir.
Açıklama bağlamından koparılabilir.
Paylaşım yanlış veya yanıltıcı olabilir.
İçerik bağımsız denetimden geçmemiş olabilir.
Hesap ele geçirilmiş olabilir.
Sosyal medya, tartışmasız ve rutin açıklamaların doğrulanmasında sınırlı biçimde kullanılabilir. Tartışmalı, biyografik, hukuki veya itibar etkisi yüksek iddialarda bağımsız ikincil kaynakların kullanılması gerekir.
Video, Podcast ve Televizyon Programları Kaynak Olabilir mi?
Kaynakların mutlaka yazılı veya çevrim içi metin olması gerekmez. Güvenilir televizyon programları, belgeseller, radyo yayınları, podcast bölümleri ve basılı eserler de kaynak olarak kullanılabilir.
Vikipedi’nin çevrimdışı kaynak yaklaşımı, kaynakların mutlaka ücretsiz veya internet üzerinden erişilebilir olmasını zorunlu kılmaz. Güvenilir ve yayımlanmış olması hâlinde kitaplar, gazeteler, dergiler ve diğer çevrimdışı materyaller kullanılabilir.
Görsel ve sesli kaynaklarda şu bilgiler açıkça belirtilmelidir:
Programın adı,
Bölüm başlığı,
Yayıncı kuruluş,
Yayın tarihi,
Sunucu veya yapımcı,
İlgili zaman aralığı,
Erişim bilgisi.
Bir YouTube videosunun kaynak değeri, videonun yer aldığı platformdan çok içeriği üreten kişi veya kuruma bağlıdır. Bir üniversitenin yayımladığı uzman konferansı ile kimliği belirsiz bir hesabın videosu aynı güvenilirlik düzeyinde değildir.
Bir Kaynağın Taraflı Olması Onu Geçersiz Kılar mı?
Güvenilir kaynakların tamamen tarafsız olması gerekmez. Gazeteler, yazarlar, akademisyenler ve düşünce kuruluşları belirli bakış açılarına sahip olabilir.
Kaynağın taraflı olması ile konuya bağımlı olması aynı şey değildir.
Bir gazete belirli bir siyasi veya ideolojik çizgiye sahip olabilir; ancak ele aldığı kişi veya şirket tarafından kontrol edilmiyorsa bağımsız olabilir. Buna karşılık tarafsız görünümlü bir kurumsal basın bülteni, konunun kendisi tarafından üretildiği için bağımsız değildir.
Wikipedia’da taraflı kaynaklar kullanılırken:
İddialar kaynağa atfedilebilir,
Görüşler olgu gibi sunulmamalıdır,
Konuyla ilgili başlıca görüşlere uygun ağırlık verilmelidir,
Kaynağın bakış açısı gerektiğinde belirtilmelidir,
Olağanüstü iddialar daha güçlü kaynaklarla desteklenmelidir.
Güvenilirlik ile tarafsızlık birbirinden ayrı değerlendirilir. Bir kaynağın belirli bir bakış açısına sahip olması, içeriğinin bütün kullanım alanlarında geçersiz olduğu anlamına gelmez.
Kaynak Sayısı mı, Kaynak Kalitesi mi Daha Önemlidir?
Wikipedia açısından kaynakların sayısından çok niteliği önemlidir.
Yüzlerce kısa duyuru, firma rehberi kaydı veya aynı basın bültenini kullanan haber sayfası; birkaç bağımsız, kapsamlı ve editoryal denetime sahip kaynakla eşdeğer değildir.
Kaynak değerlendirmesinde şu unsurlar birlikte incelenir:
Bağımsızlık,
Güvenilirlik,
Konuyu ele alma derinliği,
Yayın çeşitliliği,
Zamana yayılma,
Editoryal özgünlük,
İddiaları doğrudan destekleme kapasitesi.
Özellikle kişi ve kuruluş maddelerinde kaynakların farklı dönemlerde yayımlanmış olması önem taşıyabilir. Yalnızca tek bir reklam kampanyası döneminde ortaya çıkan kısa haberler, kalıcı kamusal ilginin varlığını göstermeyebilir.
Kaynakların Zamana Yayılması Neden Önemlidir?
Bir konu hakkında bütün haberlerin birkaç gün veya hafta içinde yayımlanması, kaynakların tek bir etkinlik, kriz, lansman veya basın çalışması sonucunda oluştuğunu gösterebilir.
Zamana yayılmış bağımsız kaynaklar ise konunun geçici bir haber döngüsünün ötesinde incelendiğini gösterebilir.
Örneğin bir şirket hakkında:
Kuruluş döneminde hazırlanmış bağımsız bir sektör haberi,
Birkaç yıl sonra yayımlanan büyüme analizi,
Şirketin etkisini değerlendiren akademik çalışma,
Sonraki dönemde yayımlanmış eleştirel bir dosya haber
bulunması, yalnızca aynı hafta yayımlanmış çok sayıda tanıtım metninden daha anlamlı bir kaynak yapısı oluşturabilir.
Bununla birlikte her konu için belirli bir yıl veya kaynak sayısı şartı bulunmaz. Değerlendirme, konunun niteliğine ve kaynakların içeriğine göre yapılır.
Güvenilir Kaynak Satın Alınabilir mi?
Bir yayın kuruluşundan reklam, sponsorlu içerik veya advertorial alanı satın alınabilir. Ancak doğrudan satın alınan yayın, bu ticari ilişki nedeniyle bağımsız kaynak niteliğini genellikle karşılamaz.
Bir halkla ilişkiler çalışması sonucunda gazetecilerin konu hakkında haber hazırlaması mümkündür. Buradaki belirleyici ayrım, yayın üzerindeki editoryal kontrolün kimde olduğudur.
Şu durumlarda bağımsızlık zayıflar:
Metin marka tarafından hazırlanmışsa,
Başlık kurum tarafından belirlenmişse,
Yayın garantisi verilmişse,
İçerik için doğrudan ödeme yapılmışsa,
Yayından önce kurumun onayı alınmışsa,
Haber yalnızca basın bültenini tekrarlıyorsa,
Eleştirel bilgi çıkarılmışsa,
Yayın kuruluşunun bağımsız araştırması bulunmuyorsa.
Buna karşılık bir gazeteci, basın toplantısı veya duyuru sonrasında kendi araştırmasını yaparak farklı taraflarla görüşebilir ve bağımsız bir haber hazırlayabilir. Böyle bir içeriğin kaynak değeri, yalnızca haber fikrinin basın çalışmasıyla ortaya çıkmış olmasına göre değil, son metnin nasıl üretildiğine göre değerlendirilir.
Aynı Haber Farklı Sitelerde Yayımlanırsa Kaç Kaynak Sayılır?
Aynı veya büyük ölçüde benzer metnin farklı haber sitelerinde yayımlanması, bağımsız kaynak sayısını artırmaz.
İçeriklerin ortak kökenden geldiğini gösteren işaretler şunlardır:
Aynı başlık,
Aynı paragraf sırası,
Aynı yazım hataları,
Aynı alıntılar,
Aynı görseller,
Aynı yayımlanma saati,
Aynı haber ajansı ibaresi,
Metinde aynı kurumsal ifadelerin bulunması.
Kaynakların farklı alan adlarında bulunması, gazetecilik bakımından birbirinden bağımsız olduklarını göstermez.
Gerçek kaynak çeşitliliği, farklı yayınların konuya kendi araştırmaları, yazarları, kaynakları ve editoryal yaklaşımlarıyla katkı sunmasıyla oluşur.
Yapay Zekâ ile Üretilen İçerikler Kaynak Sayılır mı?
Bir metnin yapay zekâ yardımıyla hazırlanmış olması tek başına kaynağın güvenilirliğini belirlemez. Esas ölçüt, içeriğin güvenilir bir yayıncı tarafından doğrulanması, editoryal sorumluluk altında yayımlanması ve dayandığı bilgilerin kontrol edilmiş olmasıdır.
Ancak denetimsiz biçimde yapay zekâ ile üretilen içerikler şu riskleri taşır:
Var olmayan olayların aktarılması,
Sahte kaynakların oluşturulması,
Kişi ve tarihler arasında bağlantı hataları,
Başka metinlerin hatalı biçimde birleştirilmesi,
Birincil ve ikincil kaynakların karıştırılması,
Yanlış alıntılar,
Dairesel kaynaklandırma.
Kaynağın yayıncısı içerik üzerinde editoryal sorumluluk almıyorsa ve doğrulama süreci açıklanamıyorsa kaynak değeri düşük olabilir.
Wikipedia maddesi de başka yayınların kendisini kaynak alması yoluyla doğrulanmış hâle gelmez. Bir internet sitesinin Wikipedia’daki bilgiyi aktarması ve ardından aynı internet sitesinin Wikipedia’da kaynak gösterilmesi, dairesel kaynaklandırma sorunu oluşturur.
Kaynak Oluşturmak İçin Wikipedia Maddesi Kullanılabilir mi?
Wikipedia, kendisi için güvenilir kaynak kabul edilmez. Bir Wikipedia maddesindeki bilginin başka bir site tarafından kopyalanması, o bilginin bağımsız biçimde doğrulandığı anlamına gelmez.
Şu döngü geçerli bir kaynak yapısı oluşturmaz:
Kaynaksız bilgi Wikipedia’ya eklenir.
Bir internet sitesi bu bilgiyi Wikipedia’dan kopyalar.
İnternet sitesindeki içerik Wikipedia’ya kaynak olarak eklenir.
Bilgi doğrulanmış gibi görünür.
Bu durumda dış kaynak, gerçekte Wikipedia’daki ilk iddiaya dayanmaktadır.
Kaynak değerlendirmesinde yalnızca yayımlanmış metne değil, bilginin ilk kaynağına kadar uzanan aktarım zincirine bakılması gerekebilir.
Güvenilir Kaynak Oluşturma Süreci Nasıl Planlanmalıdır?
Wikipedia için kaynak elde etmeye yönelik çalışmaların amacı doğrudan bir madde yayımlatmak değil, kişi veya kuruluş hakkında kamu yararı taşıyan, doğrulanabilir ve bağımsız biçimde incelenmeye değer gelişmelerin ortaya çıkmasını sağlamaktır.
Doğrulanabilir Bilgi Altyapısı Oluşturulmalıdır
Kurum veya kişi hakkında temel bilgiler düzenli ve belgelenebilir olmalıdır:
Kuruluş ve faaliyet tarihleri,
Kurucu ve yönetici bilgileri,
Resmî unvanlar,
Proje ve eser kayıtları,
Ödüller,
Finansal veriler,
Kamuya açıklanmış raporlar,
Hukuki değişiklikler,
Kurumsal arşivler.
Bu belgeler doğrudan kayda değerlik oluşturmaz. Ancak gazetecilerin ve araştırmacıların doğru bilgiye ulaşmasını kolaylaştırabilir.
Haber Değeri Taşıyan Gelişmeler Belirlenmelidir
Bir ürünün satışa çıkması veya şirketin kendisini tanıtması tek başına kapsamlı bağımsız habercilik doğurmayabilir.
Araştırılabilir haber değeri taşıyan gelişmeler arasında şunlar bulunabilir:
Sektörde ölçülebilir bir değişim,
Kamu yararı taşıyan proje,
Bilimsel veya teknik yenilik,
Önemli hukuki gelişme,
Kültürel veya toplumsal etki,
Bağımsız ödül ve eleştiriler,
Ekonomik veya bölgesel sonuçlar,
Alanında yeni bir uygulama,
Kamuoyunda tartışılan bir olay.
Bu gelişmeler hakkında ortaya çıkan yayınların niteliği yine bağımsız editoryal kararlara bağlıdır.
Yayınlara Müdahale Edilmemelidir
Bağımsız bir haberin metnini, başlığını veya sonucunu konu tarafının belirlemesi kaynak bağımsızlığını zayıflatır.
Gazeteciye doğru belgeler sunulabilir, maddi hatalar açıklanabilir ve görüş talebine cevap verilebilir. Ancak haberin yalnızca olumlu ifadeler içermesini şart koşmak, eleştirel bilgilerin çıkarılmasını istemek veya metni yayımdan önce onaylamak bağımsızlıkla bağdaşmaz.
Eleştirel Yayınların Varlığı Kabul Edilmelidir
Bağımsız kaynaklar yalnızca olumlu içeriklerden oluşmaz. Bir kişi veya kuruluş hakkında eleştiri, tartışma, dava, başarısızlık veya anlaşmazlıkları ele alan güvenilir kaynaklar da bulunabilir.
Wikipedia’daki tarafsızlık ilkesi, konuyla ilgili yayımlanmış önemli görüşlerin kaynaklardaki ağırlıklarına uygun biçimde aktarılmasını gerektirir. Bu nedenle yalnızca olumlu kaynak üretmeye dayanan bir yaklaşım, ansiklopedik kaynak yapısıyla uyumlu değildir.
Kaynak Oluştururken Kaçınılması Gereken Uygulamalar
Aşağıdaki uygulamalar, kaynakların güvenilirliğini ve bağımsızlığını zayıflatabilir:
Aynı basın bültenini çok sayıda sitede yayımlatmak,
Sponsorlu içerikleri bağımsız haber gibi sunmak,
Reklam ibaresini gizlemek,
Haber metnini kurum içinde hazırlamak,
Gazeteci imzası altında kurumsal metin yayımlamak,
Firma rehberi sayfalarını haber kaynağı gibi göstermek,
Wikipedia’daki bilgileri başka sitelerde yeniden yayımlamak,
Yapay zekâ ile sahte yayın ve yazar profilleri oluşturmak,
Yayın tarihlerini geriye dönük göstermek,
Sahte uzman görüşleri kullanmak,
Aynı kişiye ait siteleri bağımsız kaynaklar gibi sunmak,
Ücretli içerik ağları üzerinden yapay görünürlük oluşturmak,
Yalnızca olumlu yayınlar üretmek,
Eleştirel içerikleri kaldırmaya çalışmak,
Kaynakların ticari niteliğini gizlemek.
Bu yöntemler kısa vadede çok sayıda arama sonucu oluşturabilir. Ancak Wikipedia kaynak değerlendirmesinde alan adı sayısından çok yayınların kökeni, bağımsızlığı ve editoryal niteliği incelenir.
Güvenilir Kaynak Analizi Nasıl Yapılır?
Bir kaynak, aşağıdaki kontrol soruları kullanılarak değerlendirilebilir.
Yayıncıya İlişkin Sorular
Yayıncı kimdir?
Yayın kuruluşunun bilinen bir editoryal yapısı var mıdır?
Haber ve reklam içerikleri birbirinden ayrılıyor mu?
Düzeltme veya tekzip politikası bulunuyor mu?
Yayının geçmişi ve uzmanlık alanı nedir?
İçeriğin hukuki sorumluluğunu kim taşımaktadır?
Yazara İlişkin Sorular
Yazarın adı belirtilmiş mi?
Yazar konu hakkında uzman mı?
Aynı alanda başka çalışmaları var mı?
Yazarın konuyla ticari veya kişisel bağlantısı bulunuyor mu?
İçerik kurum çalışanı tarafından mı hazırlanmış?
İçeriğe İlişkin Sorular
İçerik özgün mü?
Konuyu ne kadar ayrıntılı ele alıyor?
Farklı tarafların görüşleri bulunuyor mu?
Metin yalnızca kurum açıklamalarına mı dayanıyor?
İçerikte analiz, eleştiri veya araştırma var mı?
İddialar başka kaynaklarla desteklenmiş mi?
İçerik reklam dili taşıyor mu?
Bağımsızlığa İlişkin Sorular
Yayın için ödeme yapılmış mı?
Kurum metni önceden onaylamış mı?
Haber bir basın bülteninden mi türetilmiş?
Yayıncı ile konu arasında ortaklık var mı?
İçerik sponsorlu veya iş birliği kapsamında mı hazırlanmış?
Yazar kurumun çalışanı, danışmanı veya yatırımcısı mı?
Doğrulanabilirliğe İlişkin Sorular
Kaynak, kullanılmak istenen iddiayı doğrudan destekliyor mu?
İddia kaynaktan daha güçlü bir ifadeye dönüştürülmüş mü?
Tarih, isim ve sayısal veriler tutarlı mı?
İçeriğin ilk yayımlandığı yer belirlenebiliyor mu?
Kaynak erişilebilir ve doğru biçimde tanımlanabilir mi?
Kaynakların Güç Düzeyi Nasıl Sınıflandırılabilir?
Kaynakların kesin ve evrensel bir puanlama sistemi bulunmaz. Ancak ön inceleme amacıyla niteliksel bir sınıflandırma yapılabilir.
Güçlü Kaynaklar
Bağımsız araştırma haberleri,
Hakemli akademik çalışmalar,
Güvenilir yayınevlerinden çıkan biyografiler,
Alanında uzman eleştirmenlerin kapsamlı incelemeleri,
Bağımsız belgeseller,
Konuyu merkezine alan sektörel analizler,
Güvenilir yayınların dosya haberleri.
Orta Düzey Kaynaklar
Bağımsız ancak kısa haberler,
Editoryal röportajlar,
Bölgesel gazetelerdeki özgün içerikler,
Uzmanlık portallarındaki imzalı yazılar,
Konuya belirli ölçüde yer veren kitap bölümleri,
Güvenilir haber ajansı içerikleri.
Sınırlı Kaynaklar
Basın bültenleri,
Kurumsal internet siteleri,
Sosyal medya paylaşımları,
Sponsorlu içerikler,
Etkinlik duyuruları,
Firma rehberleri,
Ürün sayfaları,
Veri tabanı kayıtları,
Kısa liste ve tablolar,
Yeniden yayımlanmış ajans metinleri.
Bu sınıflandırma yalnızca genel bir değerlendirme çerçevesidir. Aynı kaynak, farklı iddialar için farklı ağırlığa sahip olabilir.
Güvenilir Kaynakların Bulunması Wikipedia Maddesini Garanti Eder mi?
Hayır. Güvenilir kaynakların bulunması, bir maddenin otomatik olarak kabul edileceği veya kalıcı olacağı anlamına gelmez.
Kaynakların yanında şu unsurlar da değerlendirilir:
Konunun kayda değerliği,
Kaynakların bağımsızlığı,
Kapsamlı yayınların yeterliliği,
Maddenin tarafsızlığı,
Ansiklopedik anlatım,
Çıkar çatışması,
Telif hakkı,
Yaşayan insanların biyografilerine ilişkin kurallar,
Uygun ağırlık,
Özgün araştırma yasağı,
Konunun başka bir maddeyle birleştirilmesinin daha uygun olup olmadığı.
Kaynaklarda yer alan her bilgi de maddeye eklenmez. Ansiklopedik önem, konu bütünlüğü, özel hayatın korunması ve kaynakların ağırlığı ayrıca dikkate alınır.
Profesyonel Kaynak Analizi Neleri İnceler?
Kaynak analizi, yalnızca bağlantıların bir listede toplanmasından ibaret değildir. Her kaynağın içerik ve yayın geçmişi bakımından ayrı ayrı incelenmesi gerekir.
Kapsamlı bir kaynak analizinde şu konular ele alınabilir:
Kaynakların bağımsızlık düzeyi,
Yayıncıların güvenilirliği,
İçeriklerin birincil veya ikincil niteliği,
Haberlerin ortak bir basın bülteninden türeyip türemediği,
Kaynakların konuya ayırdığı kapsam,
Sponsorlu ve organik yayınların ayrılması,
İddiaların hangi kaynaklarla doğrulanabildiği,
Eksik veya çelişkili bilgilerin tespiti,
Kaynakların zamana yayılımı,
Kayda değerlik bakımından güçlü ve zayıf alanlar,
Yaşayan kişi biyografilerinde ortaya çıkabilecek riskler,
Kaynakların tarafsız madde yazımına elverişliliği.
Bu inceleme sonunda bir konu hakkında çok sayıda bağlantı bulunmasına rağmen bağımsız ve kapsamlı kaynakların yetersiz olduğu görülebilir. Bunun tersi de mümkündür: İnternette az sayıda görünen fakat akademik kitaplarda ve basılı yayınlarda önemli ölçüde ele alınmış bir konu yeterli kaynak altyapısına sahip olabilir.
Wikipedia için güvenilir kaynak oluşturmak, internette mümkün olduğunca fazla tanıtım içeriği yayımlamak anlamına gelmez. Wikipedia bakımından belirleyici olan; konunun bağımsız, güvenilir, yayımlanmış ve editoryal denetime sahip kaynaklarda yeterli kapsamla ele alınmasıdır.
Basın bültenleri, kurumsal internet siteleri, sosyal medya paylaşımları ve sponsorlu haberler belirli bilgileri doğrulamak için kullanılabilir. Ancak bu kaynaklar konuya bağlı olduklarından, ansiklopedik kayda değerliğin temel dayanağı olarak çoğunlukla yeterli değildir.
Güçlü bir kaynak yapısı şu özellikleri taşır:
Kaynaklar konu tarafının kontrolü dışında hazırlanmıştır.
Yayıncıların editoryal sorumluluğu bulunmaktadır.
İçerikler yalnızca tanıtım amacı taşımamaktadır.
Konu kısa bir biçimde anılmak yerine kapsamlı olarak incelenmiştir.
Farklı yayınlar aynı metni tekrarlamak yerine bağımsız bilgi sunmaktadır.
İddialar kaynaklarda açıkça doğrulanabilmektedir.
Yayınlar yalnızca olumlu değil, konuyla ilgili önemli ve eleştirel yönleri de ele alabilmektedir.
Kaynaklar mümkün olduğunca farklı dönemlere ve bağımsız yayıncılara yayılmaktadır.
Sonuç olarak güvenilir kaynak, sipariş üzerine oluşturulan bir tanıtım unsuru değil; bağımsız yayıncılık, doğrulanabilir bilgi ve editoryal değerlendirme süreçlerinin ürünü olmalıdır.
