Wikipedia Kaynak Değerlendirme Kriterleri
Wikipedia’da kullanılan bir kaynağın uygunluğu; güvenilirlik, bağımsızlık, yayın süreci, uzmanlık, kapsam derinliği, doğrulanabilirlik ve desteklediği iddiayla ilişkisi üzerinden değerlendirilir. Bu rehber, kaynakların hangi ölçütlere göre incelendiğini ve farklı kaynak türlerinin hangi durumlarda kullanılabileceğini açıklar.
Wikipedia’da Kaynak Değerlendirmesi Nedir?
Wikipedia’da kaynak değerlendirmesi, bir yayının yalnızca mevcut olup olmadığını değil, belirli bir bilgiyi desteklemek için yeterli, güvenilir ve uygun olup olmadığını belirleme sürecidir.
Bir internet sitesinde, gazetede, kitapta veya akademik yayında bilgi bulunması, o bilginin Wikipedia’da kullanılabileceği anlamına gelmez. Kaynağın;
Kim tarafından hazırlandığı,
Hangi yayın kuruluşu tarafından yayımlandığı,
Editoryal denetimden geçip geçmediği,
Konudan bağımsız olup olmadığı,
Hangi iddiayı desteklediği,
Bilgiyi ne ölçüde ayrıntılı ele aldığı
ayrı ayrı değerlendirilir.
Wikipedia’nın doğrulanabilirlik politikası uyarınca, maddelerde yer alan ve itiraz edilmesi muhtemel bilgiler güvenilir yayımlanmış kaynaklara dayandırılmalıdır. Kaynak gösterilmesi, bilginin kesin olarak doğru olduğuna ilişkin bir garanti değil; okuyucunun söz konusu bilginin güvenilir bir yayında yer aldığını kontrol edebilmesini sağlayan bir doğrulama mekanizmasıdır.
Kaynağın Varlığı ile Kaynağın Uygunluğu Arasındaki Fark
Bir içerikte kaynak gösterilmiş olması, kaynaklandırmanın yeterli olduğu anlamına gelmez. Kaynak ile iddia arasında doğrudan ve anlaşılır bir ilişki bulunmalıdır.
Örneğin bir şirketin kuruluş tarihini doğrulayan ticaret sicili kaydı, bu tarih açısından kullanılabilir olabilir. Ancak aynı kayıt, şirketin sektöründe etkili, tanınmış veya kayda değer olduğunu tek başına göstermez.
Benzer şekilde bir kişinin resmî internet sitesindeki öz geçmiş, doğum tarihi veya görev bilgisi için kullanılabilirken kişinin mesleki etkisini, toplumsal tanınırlığını ya da Wikipedia’da bağımsız bir maddeye konu olabilecek düzeyde kayda değer olduğunu kanıtlamaz.
Bu nedenle kaynak değerlendirmesi iki ayrı soruya dayanır:
Kaynak, belirtilen bilgiyi doğruluyor mu?
Kaynak, bu tür bir iddiayı desteklemek için uygun nitelikte mi?
Temel Kaynak Değerlendirme Kriterleri
Güvenilirlik
Güvenilirlik, bir kaynağın doğruluk kontrolü, editoryal denetim, uzmanlık ve düzeltme mekanizmaları bakımından taşıdığı kurumsal veya mesleki itibarı ifade eder.
Güvenilir bir kaynakta genellikle şu özellikler aranır:
İçeriklerin yayımlanmadan önce incelenmesi,
Yazar veya editör bilgilerinin açık olması,
Hataların düzeltilmesine yönelik bir yayın politikasının bulunması,
Haber, yorum, reklam ve sponsorlu içeriğin birbirinden ayrılması,
İddiaların belge, veri veya tanıklıklara dayandırılması,
Yayın kuruluşunun doğruluk denetimi konusunda yerleşik bir itibara sahip olması.
Bir kaynak bütün konular için aynı ölçüde güvenilir kabul edilmez. Örneğin ekonomi alanında uzmanlaşmış bir yayın finansal gelişmeler bakımından güçlü bir kaynak olabilirken tıbbi bir tedavinin etkinliği konusunda yeterli uzmanlığa sahip olmayabilir.
Bu nedenle güvenilirlik, yalnızca yayın kuruluşunun genel itibarıyla değil, kaynağın desteklediği iddianın niteliğiyle birlikte değerlendirilir.
Bağımsızlık
Bağımsız kaynak, hakkında bilgi verdiği kişi, kurum, ürün, olay veya organizasyon tarafından doğrudan ya da dolaylı biçimde kontrol edilmeyen kaynaktır.
Aşağıdaki içerikler genellikle konuya bağımlı kaynaklar arasında değerlendirilir:
Kurumsal internet siteleri,
Kişisel internet siteleri,
Şirket blogları,
Basın bültenleri,
Faaliyet raporları,
Ürün katalogları,
Resmî sosyal medya hesapları,
Kurum yöneticileriyle hazırlanmış tanıtım odaklı röportajlar,
Marka tarafından finanse edilen sponsorlu haberler,
Halkla ilişkiler çalışmaları sonucunda yayımlanan metinler.
Bağımlı kaynaklar, kuruluş tarihi, ürün özellikleri, yönetici isimleri veya kurumun kendi açıklamaları gibi sınırlı ve tartışmasız bilgiler için kullanılabilir. Ancak bu kaynaklar, konunun dış dünyadaki önemini veya kayda değerliğini göstermek için yeterli değildir.
Bağımsız kaynak kullanımı, maddenin tanıtım metnine dönüşmesini önlemeye ve konunun dışarıdan nasıl ele alındığını göstermeye yardımcı olur. Wikipedia’nın bağımsız kaynak yaklaşımı, konuyla mali, hukuki, kurumsal veya kişisel ilişkisi bulunmayan üçüncü taraf yayınlara dayanır.
Editoryal Denetim
Kaynağın güvenilirliğini belirleyen temel unsurlardan biri editoryal denetimdir. İçeriğin yayımlanmadan önce editörler, hakemler veya alan uzmanları tarafından kontrol edilmesi; hatalı, yanıltıcı ya da doğrulanmamış bilgilerin yayımlanma ihtimalini azaltır.
Editoryal denetim şu biçimlerde görülebilir:
Gazete ve haber kuruluşlarında editör kontrolü,
Akademik dergilerde hakem değerlendirmesi,
Kitaplarda yayınevi editörlüğü,
Bilimsel raporlarda uzman kurulların incelemesi,
Kamu kurumlarında resmî doğrulama ve kayıt süreçleri.
Kişisel bloglar, kullanıcıların doğrudan içerik yükleyebildiği platformlar ve denetimsiz paylaşım siteleri genellikle bu tür bir yayın sürecine sahip değildir. Bu nedenle söz konusu kaynakların kullanımı daha sınırlı değerlendirilir.
Yazarın Uzmanlığı
Bir kaynağın değerlendirilmesinde içeriği hazırlayan kişinin konu üzerindeki uzmanlığı ve yetkinliği de dikkate alınır.
Yazarla ilgili şu sorular sorulabilir:
Yazarın adı açıkça belirtilmiş mi?
İlgili konuda akademik veya mesleki uzmanlığı bulunuyor mu?
Daha önce aynı alanda yayımlanmış çalışmaları var mı?
İçerik, uzmanlık alanıyla uyumlu mu?
Yazarın konu ile çıkar ilişkisi bulunuyor mu?
Yazarın tanınmış olması tek başına yeterli değildir. Önemli olan, kişinin desteklenen iddia bakımından ilgili uzmanlığa sahip olmasıdır.
Örneğin bir hukuk profesörünün anayasa hukuku hakkındaki akademik değerlendirmesi uzman görüşü niteliği taşıyabilir. Ancak aynı kişinin tıbbi bir tedavi hakkında ileri sürdüğü görüş, alan dışı olması nedeniyle aynı kaynak değerine sahip olmayabilir.
Yayın Kuruluşunun İtibarı
Kaynağın yayımlandığı kurumun doğruluk, tarafsızlık ve editoryal kalite konusundaki geçmişi değerlendirilir.
Yerleşik bir yayınevi, hakemli akademik dergi, güvenilir haber kuruluşu veya resmî kurum tarafından yayımlanan içerikler genellikle daha yüksek denetim düzeyine sahiptir. Bununla birlikte hiçbir yayın kuruluşu, yalnızca adı veya tanınırlığı nedeniyle her konuda otomatik olarak güvenilir kabul edilmez.
Değerlendirme yapılırken şu unsurlar incelenebilir:
Yayının kurumsal geçmişi,
Editoryal ilkeleri,
Düzeltme politikası,
Haber ile reklamı ayırma biçimi,
Kaynak gösterme uygulaması,
Uzman yazar ve editör kadrosu,
Yanlış bilgi yayımlama geçmişi,
İlgili konuda sahip olduğu uzmanlaşma.
Kaynağın genel itibarı kadar, belirli içeriğin hazırlanış biçimi de önemlidir.
Doğrulanabilirlik
Doğrulanabilirlik, okuyucuların kaynağa ulaşabilmesi ve kaynakta belirtilen bilgiyi kontrol edebilmesidir.
Bir kaynağın çevrim içi olması zorunlu değildir. Basılı kitaplar, akademik dergiler, arşiv belgeleri ve erişilebilir diğer çevrim dışı yayınlar da kaynak olarak kullanılabilir. Ancak kaynak bilgilerinin başkalarının eseri bulmasına olanak verecek şekilde verilmesi gerekir. Çevrim dışı kaynaklar da güvenilirlik ve üçüncü taraf niteliği bakımından aynı temel ölçütlere tabidir.
Kitap veya makale kaynaklarında genellikle şu bilgilerin bulunması beklenir:
Yazar adı,
Eser başlığı,
Yayıncı veya dergi adı,
Yayın tarihi,
Cilt ve sayı bilgisi,
Sayfa numarası,
ISBN, ISSN veya DOI gibi tanımlayıcılar.
Kaynağın ücretli erişime tabi olması, fiziksel bir kütüphanede bulunması veya yalnızca akademik veri tabanlarında erişilebilir olması, onu kendiliğinden geçersiz kılmaz.
İddia ile Kaynak Arasındaki Doğrudan İlişki
Bir kaynak, atıf yapılan cümleyi açık ve doğrudan biçimde desteklemelidir. Kaynakta bulunmayan bir sonuca ulaşmak, farklı ifadeleri birleştirerek yeni bir yorum üretmek veya kaynağın söylemediği bir anlamı çıkarmak özgün araştırma sorununa yol açabilir.
Örneğin bir kaynakta bir şirketin üç ülkede faaliyet gösterdiği belirtiliyorsa buradan şirketin “uluslararası alanda öncü” olduğu sonucu çıkarılamaz. Bu niteleme için doğrudan, bağımsız ve güvenilir değerlendirmelere ihtiyaç vardır.
Kaynakta yalnızca ham verilerin bulunması da editöre sınırsız yorumlama yetkisi vermez. Verilerden yeni bir tez, sıralama, karşılaştırma veya neden-sonuç ilişkisi üretmek Wikipedia’nın özgün araştırmalara yer vermeme ilkesiyle çelişebilir.
Güncellik
Bazı bilgiler zaman içinde değişebilir. Bu tür konularda kaynağın yayın tarihi ve güncelliği önem taşır.
Güncellik özellikle şu alanlarda önemlidir:
Görev ve unvanlar,
Nüfus ve ekonomik veriler,
Şirket yönetimleri,
Ürün özellikleri,
Mevzuat,
Seçim sonuçları,
Bilimsel ve tıbbi gelişmeler,
Devam eden olaylar,
İstatistikler.
Bununla birlikte daha eski bir kaynak her zaman değersiz değildir. Tarihsel olaylar, geçmiş dönemlerin değerlendirilmesi ve belirli bir dönemdeki görüşlerin aktarılması açısından eski yayınlar temel kaynak niteliği taşıyabilir.
Kaynağın güncelliği, desteklediği iddianın zaman aralığıyla birlikte değerlendirilmelidir.
Kaynakların Birincil, İkincil ve Üçüncül Olarak Sınıflandırılması
Birincil Kaynaklar
Birincil kaynak, bir olay, araştırma, karar veya süreç hakkında doğrudan bilgi sunan özgün belgedir.
Birincil kaynaklara şu örnekler verilebilir:
Mahkeme kararları,
Kanun ve yönetmelikler,
Resmî istatistikler,
Bilimsel araştırmaların özgün sonuçları,
Konuşma metinleri,
Mektuplar ve günlükler,
Röportaj kayıtları,
Şirket faaliyet raporları,
Basın açıklamaları,
Nüfus veya ticaret sicili kayıtları.
Birincil kaynaklar belirli olguları doğrulamak için kullanılabilir. Ancak bu kaynakların yorumlanmasında dikkatli olunmalıdır. Editörler, uzmanlık gerektiren belgelerden kendi sonuçlarını çıkarmamalı veya belgeleri analiz ederek yeni iddialar oluşturmamalıdır.
Bir mahkeme kararının varlığı ve sonucu doğrudan karardan aktarılabilir. Bununla birlikte kararın hukuk sistemi üzerindeki etkisini açıklamak için hukuk uzmanlarının yayımladığı güvenilir ikincil kaynaklara ihtiyaç duyulur.
İkincil Kaynaklar
İkincil kaynak, birincil belgeleri, olayları veya araştırmaları analiz eden, yorumlayan ya da bağlama yerleştiren yayındır.
İkincil kaynaklara şu örnekler verilebilir:
Akademik inceleme makaleleri,
Tarih araştırmaları,
Eleştirel biyografiler,
Bağımsız gazete dosyaları,
Belgesel araştırmalar,
Uzmanlar tarafından hazırlanmış analizler,
Bilimsel derleme çalışmaları.
Wikipedia maddeleri mümkün olduğu ölçüde güvenilir ikincil kaynaklara dayanır. Çünkü ikincil kaynaklar yalnızca olayın gerçekleştiğini değil, olayın bağlamını, önemini, etkisini ve farklı yorumlarını da ortaya koyar.
Ancak ikincil kaynak ile bağımsız kaynak aynı kavram değildir. Bir şirket tarafından hazırlanan sektör raporu analiz içerebilir ve ikincil nitelik taşıyabilir; buna rağmen şirketle ilgili bir maddede bağımsız kabul edilmeyebilir.
Üçüncül Kaynaklar
Üçüncül kaynaklar, birincil ve ikincil kaynaklardaki bilgileri özetleyen veya sınıflandıran yayınlardır.
Bunlara şu örnekler verilebilir:
Ansiklopediler,
Sözlükler,
Ders kitapları,
Bibliyografyalar,
Genel başvuru kaynakları,
Veri özetleri.
Üçüncül kaynaklar temel ve tartışmasız bilgilerin doğrulanmasında yararlı olabilir. Ancak karmaşık, tartışmalı veya ayrıntılı konuların değerlendirilmesinde doğrudan ikincil kaynaklara başvurulması tercih edilir.
Kaynak Güvenilirliği ile Kayda Değerlik Arasındaki İlişki
Güvenilirlik ve kayda değerlik, birbirleriyle ilişkili olmakla birlikte aynı anlama gelmez.
Güvenilirlik, bir kaynağın belirli bir iddiayı destekleyip destekleyemeyeceğini belirler. Kayda değerlik ise bir konunun bağımsız bir Wikipedia maddesine konu olmaya yetecek ölçüde, bağımsız ve güvenilir kaynaklarda ele alınıp alınmadığını inceler.
Türkçe Vikipedi’deki genel kayda değerlik yaklaşımında bir konunun; kendisinden bağımsız, güvenilir ve birden fazla ikincil kaynakta kapsamlı biçimde ele alınması temel ölçüt olarak kabul edilir.
Bu ayrım şu şekilde özetlenebilir:
Bir şirketin kendi internet sitesi, kuruluş tarihini doğrulamak için kullanılabilir.
Aynı internet sitesi, şirketin kayda değerliğini kanıtlayamaz.
Güvenilir bir gazetede geçen tek cümlelik şirket adı, belirli bir olayı doğrulayabilir.
Ancak bu kısa değinme, tek başına şirketin bağımsız bir maddeye konu olmasını sağlamaz.
Şirketi ayrıntılı biçimde inceleyen bağımsız sektör analizleri ve haber dosyaları, kayda değerlik değerlendirmesinde daha güçlüdür.
Dolayısıyla her güvenilir kaynak kayda değerlik kaynağı değildir.
Kapsam Derinliği Nasıl Değerlendirilir?
Derinlemesine Kapsam
Derinlemesine kapsam, kaynağın konu hakkında yalnızca adını anmakla kalmayıp anlamlı ve ayrıntılı bilgi sunmasıdır.
Derinlemesine bir kaynakta genellikle şu unsurlardan birkaçı bulunur:
Konunun geçmişi,
Faaliyetleri veya çalışmaları,
Başarıları ve başarısızlıkları,
Eleştiriler,
Toplumsal veya sektörel etkiler,
Uzman değerlendirmeleri,
Tarihsel bağlam,
Karşılaştırmalar,
Bağımsız analizler.
Kaynağın uzunluğu tek başına belirleyici değildir. Kısa bir akademik değerlendirme, konu hakkında yoğun ve anlamlı analiz içerebilir. Buna karşılık uzun bir tanıtım yazısı çok sayıda kelime içermesine rağmen bağımsız veya eleştirel bir kapsam sunmayabilir.
Kısa Değinmeler
Bir kişinin veya kuruluşun yalnızca adının geçtiği kaynaklar kısa değinme niteliğinde olabilir.
Örnekler:
Etkinlik katılımcı listeleri,
Ödül aday listeleri,
Konuşmacı listeleri,
Şirket dizinleri,
Telefon rehberleri,
Ürün satış sayfaları,
Bir haberde geçen tek cümlelik atıflar,
Toplu isim listeleri,
Veri tabanı kayıtları.
Bu tür kaynaklar belirli bir bilginin doğrulanmasına yardımcı olabilir. Ancak konuyu anlamlı biçimde ele almadıkları için kayda değerlik açısından sınırlı ağırlığa sahiptir.
Rutin Haberler
Şirket kuruluşları, personel atamaları, ürün lansmanları, finansal sonuçlar, etkinlik duyuruları ve yerel açılış haberleri gibi içerikler rutin haber olarak değerlendirilebilir.
Rutin haberlerin tümü geçersiz değildir. Ancak bu içerikler çoğu zaman kuruluşun olağan faaliyetlerini aktarır ve konu hakkında bağımsız, eleştirel veya kapsamlı değerlendirme sunmaz.
Özellikle basın bültenlerinin küçük değişikliklerle farklı haber sitelerinde yayımlanması, çok sayıda bağımsız kaynak bulunduğu anlamına gelmez.
Kaynak Sayısı Nasıl Değerlendirilir?
Wikipedia’da kaynak yeterliliği yalnızca sayısal bir işlem değildir. On farklı internet sitesinde yayımlanan aynı basın bülteni, içeriklerin ortak bir kaynaktan türemesi nedeniyle on bağımsız kaynak olarak değerlendirilmez.
Kaynak sayısı değerlendirilirken şu sorular sorulur:
Kaynaklar gerçekten birbirinden bağımsız mı?
Farklı yayın kuruluşları kendi araştırmalarını yapmış mı?
Metinler aynı basın bültenini mi tekrar ediyor?
Kaynaklar konuyu farklı dönemlerde mi ele alıyor?
Yayınların sahiplik veya editoryal ilişkisi bulunuyor mu?
Haberler birbirinden mi alıntı yapıyor?
Kaynakların her biri konu hakkında anlamlı kapsam sunuyor mu?
Kaynakların birbirinden bağımsız olması, aynı iddianın farklı kanıtlarla doğrulanmasını sağlar. Bir kaynaktaki hata veya yanlılık diğer yayınlar tarafından tekrar edilmişse, görünürde çok sayıda kaynak bulunmasına rağmen gerçekte tek bir bilgi zinciri söz konusu olabilir.
Haber Kaynaklarının Değerlendirilmesi
Ulusal ve Yerel Haber Kaynakları
Bir haber kuruluşunun ulusal veya yerel olması, tek başına güvenilirliğini belirlemez. Yerel gazeteler bölgesel olaylar ve kişiler hakkında ayrıntılı bilgi sunabilir. Ulusal yayınlar ise daha geniş editoryal olanaklara sahip olabilir.
Değerlendirme sırasında şu unsurlar dikkate alınır:
Haberin yazarı belli mi?
Haber özgün araştırmaya dayanıyor mu?
Kaynaklar açıkça gösterilmiş mi?
Metin basın bülteni niteliğinde mi?
Haber ile reklam ayrımı yapılmış mı?
Kuruluşun düzeltme ve editoryal denetim mekanizması var mı?
İçerik konuya yalnızca yerel yakınlık nedeniyle mi yer veriyor?
Yerel kaynakların kullanımı mümkündür. Ancak yalnızca yerel basında rutin biçimde yer almak, her durumda geniş kapsamlı ansiklopedik kayda değerlik oluşturmaz.
Haber Ajansları
Editoryal denetim uygulayan ve sahadan doğrulama yapan haber ajansları, güncel olayların aktarılmasında kullanılabilir. Bununla birlikte ajans metninin çok sayıda yayın kuruluşunca aynen yayımlanması, birbirinden bağımsız çok sayıda haber bulunduğu anlamına gelmez.
Aynı ajans haberini kullanan yayınlar çoğunlukla tek bir kaynak zinciri olarak değerlendirilmelidir.
Köşe Yazıları ve Yorumlar
Köşe yazıları, yazarın görüşünü aktaran kaynaklardır. Olgusal iddialar açısından haber metinleriyle aynı değerde kabul edilmeyebilir.
Köşe yazıları şu amaçlarla kullanılabilir:
Yazarın yayımlanmış görüşünü aktarmak,
Kamuoyundaki belirli bir yaklaşımı göstermek,
Konuya ilişkin eleştirileri özetlemek.
Ancak köşe yazarının kişisel değerlendirmesi, tarafsız bir olgu gibi sunulmamalıdır. Görüş açık biçimde sahibine atfedilmelidir.
Röportajlar
Röportajlar hem birincil hem de ikincil unsurlar içerebilir.
Röportaj yapılan kişinin kendi hayatı, çalışmaları veya kurumu hakkındaki açıklamaları birincil kaynak niteliğindedir. Gazetecinin bağımsız araştırması, eleştirisi ve bağlamsal analizi ise ikincil nitelik taşıyabilir.
Röportajın kaynak değeri şu unsurlara bağlıdır:
Soruların bağımsız biçimde hazırlanması,
Metnin tanıtım amacı taşıyıp taşımaması,
Gazetecinin konu hakkında araştırma yapması,
İçeriğin yalnızca kişinin kendi iddialarına dayanıp dayanmaması,
Yayının sponsorlu olup olmaması.
Soru-cevap biçimindeki tanıtım röportajları, kayda değerlik açısından genellikle sınırlı ağırlığa sahiptir.
Akademik Kaynakların Değerlendirilmesi
Hakemli Makaleler
Hakemli akademik makaleler, alan uzmanlarının incelemesinden geçtiği için bilimsel konularda güçlü kaynaklar arasında kabul edilir.
Bununla birlikte hakemli yayınlarda da şu hususlar incelenmelidir:
Derginin akademik itibarı,
Çalışmanın yayımlanma tarihi,
Araştırma yöntemi,
Örneklem büyüklüğü,
Çalışmanın başka araştırmalarla doğrulanıp doğrulanmadığı,
Makalenin geri çekilip çekilmediği,
Yazarların çıkar çatışmaları.
Tek bir araştırma, özellikle sağlık ve bilim alanlarında, kesinleşmiş bilimsel görüşü temsil etmeyebilir.
Derleme ve Sistematik İncelemeler
Derleme makaleleri, sistematik incelemeler ve meta-analizler, birden fazla çalışmayı değerlendirdikleri için bilimsel uzlaşmanın aktarılmasında genellikle özgün araştırmalardan daha elverişlidir.
Bu kaynaklar;
Araştırmalar arasındaki ortak sonuçları,
Bulgular arasındaki çelişkileri,
Yöntemsel sınırlılıkları,
Bilimsel görüşün genel yönünü
ortaya koyabilir.
Wikipedia’da bilimsel ve tıbbi iddialar aktarılırken tekil çalışmalardan ziyade güvenilir derleme kaynaklarına ağırlık verilmesi, gereksiz ağırlık ve erken sonuç çıkarma riskini azaltır.
Tezler ve Akademik Çalışmalar
Yüksek lisans ve doktora tezleri yayımlanmış akademik çalışmalar olmakla birlikte, güvenilirlikleri kurum, danışmanlık süreci, yöntem ve sonraki akademik kullanım durumuna göre değişebilir.
Bir tezin kaynak değeri değerlendirilirken;
Üniversitenin niteliği,
Çalışmanın akademik denetim süreci,
Yazarın uzmanlığı,
Araştırmanın yöntemi,
Bulguların başka çalışmalar tarafından kullanılması,
Tezin daha sonra hakemli yayına dönüşüp dönüşmediği
dikkate alınabilir.
Resmî Kaynakların Değerlendirilmesi
Kamu Kurumları
Kamu kurumlarının yayımladığı belgeler, kendi yetki alanlarındaki resmî işlemler ve veriler bakımından güçlü birincil kaynaklardır.
Örneğin:
Seçim sonuçları için seçim kurulları,
Nüfus verileri için istatistik kurumları,
Mevzuat için resmî gazete,
Şirket kayıtları için ticaret sicilleri,
Mahkeme kararları için resmî yargı veri tabanları
kullanılabilir.
Ancak resmî kaynakların yayımladığı yorumların tarafsız ve bağımsız değerlendirme olduğu varsayılmamalıdır. Bir kurumun kendi faaliyetlerine ilişkin açıklaması, kurumun bakış açısını temsil eder.
Şirket Açıklamaları
Şirket açıklamaları aşağıdaki bilgileri doğrulamak için kullanılabilir:
Ürün duyuruları,
Yönetici atamaları,
Kuruluşun kendi beyanları,
Şube ve çalışan bilgileri,
Finansal raporlar,
Teknik özellikler.
Bununla birlikte şirket açıklamaları şu iddialar için yeterli değildir:
Şirketin sektör lideri olduğu,
Ürünlerin üstün olduğu,
Kurumun toplumsal etkisinin bulunduğu,
Markanın geniş tanınırlığa sahip olduğu,
Şirketin ansiklopedik açıdan kayda değer olduğu.
Bu tür değerlendirmeler bağımsız kaynaklara dayanmalıdır.
İnternet Kaynaklarının Değerlendirilmesi
Kişisel Bloglar
Kişisel bloglarda çoğunlukla kurumsal editoryal denetim bulunmaz. Bu nedenle olgusal ve tartışmalı iddialarda sınırlı biçimde kullanılabilirler.
Alanında tanınmış bir uzmanın kendi uzmanlık konusu hakkında yayımladığı içerik bazı durumlarda değerlendirilebilir. Ancak yazarın uzmanlığı, içeriğin niteliği ve iddianın tartışmalı olup olmadığı ayrıca incelenmelidir.
Kullanıcı Tarafından Oluşturulan İçerikler
Aşağıdaki platformlardaki içerikler genellikle kullanıcılar tarafından doğrudan oluşturulur:
Forumlar,
Sosyal medya platformları,
Video paylaşım siteleri,
Soru-cevap platformları,
Açık wiki sistemleri,
Müşteri değerlendirme siteleri,
Topluluk sözlükleri.
Bu kaynaklar çoğunlukla güvenilir editoryal denetimden geçmez. Bu nedenle üçüncü kişiler hakkındaki olgusal iddiaları doğrulamak için uygun kabul edilmezler.
Bununla birlikte doğrulanmış bir resmî hesabın kendi açıklaması, yalnızca hesabın sahibinin söylediği şeyi göstermek için sınırlı biçimde kullanılabilir.
Sosyal Medya Paylaşımları
Sosyal medya paylaşımları çoğunlukla birincil kaynak niteliğindedir.
Bir kişinin kendi doğrulanmış hesabından yaptığı paylaşım, o kişinin belirli bir açıklamada bulunduğunu gösterebilir. Ancak paylaşımın doğruluğunu, bağlamını veya toplumsal önemini kanıtlamaz.
Sosyal medya kaynakları özellikle şu durumlarda dikkatle kullanılmalıdır:
Hesabın gerçekliği kesin değilse,
Paylaşım silinmiş veya değiştirilmişse,
İddia üçüncü bir kişi hakkındaysa,
İçerik hukuki veya tıbbi sonuç doğuruyorsa,
Paylaşım tartışmalı bir olayın tek kaynağıysa.
İçerik Toplama ve Kopya Haber Siteleri
Başka yayınlardan otomatik olarak içerik alan, kaynak göstermeden haber kopyalayan veya basın bültenlerini aynen yayımlayan internet siteleri bağımsız kaynak niteliği taşımayabilir.
Bu tür sitelerin sayıca fazla olması, bilgiyi daha güvenilir hâle getirmez. Önemli olan içeriklerin kaç farklı internet adresinde bulunduğu değil, kaç bağımsız editoryal süreçten geçtiğidir.
Sponsorlu İçerik ve Basın Bültenleri
Sponsorlu Haberler
Sponsorlu içerikler, konu tarafından doğrudan veya dolaylı biçimde finanse edilir. Bu nedenle bağımsız editoryal değerlendirme olarak kullanılamaz.
Sponsorlu içerik şu ifadelerle işaretlenebilir:
Sponsorlu,
Advertorial,
İş birliği,
Marka içeriği,
Tanıtım,
Kurumsal iletişim,
Basın bülteni,
Partner içerik.
Sponsorlu içeriklerde bilgilerin doğru olması mümkündür. Ancak içerik seçiminden anlatım biçimine kadar yayın süreci konu tarafından etkilenebileceği için kayda değerlik ve bağımsız değerlendirme açısından sınırlı kabul edilir.
Basın Bültenleri
Basın bültenleri, bir kişi veya kurumun medyaya iletilmesini istediği bilgileri içerir. Bunlar konuya bağımlı birincil kaynaklardır.
Basın bültenlerinin farklı haber sitelerinde yayımlanması, otomatik olarak bağımsız basın kapsamı oluşturmaz. Haber kuruluşunun metni yeniden araştırması, bağımsız kaynaklara başvurması ve editoryal katkı sunması gerekir.
Kaynakların Tarafsızlık Açısından Değerlendirilmesi
Kaynakların tümü aynı görüşü sunmayabilir. Wikipedia’nın Tarafsız Bakış Açısı ilkesi, güvenilir kaynaklarda yayımlanmış önemli görüşlerin kaynaklardaki ağırlıklarıyla orantılı biçimde aktarılmasını gerektirir.
Tarafsızlık;
Her görüşe eşit alan vermek,
Tüm iddiaları doğru kabul etmek,
Güvenilir ve güvenilir olmayan kaynakları eşitlemek,
Azınlık görüşlerini bilimsel uzlaşmayla aynı düzeye getirmek
anlamına gelmez.
Maddenin içeriği, güvenilir kaynaklarda hangi görüşün ne ölçüde temsil edildiğine göre yapılandırılır. Kaynakların sayısı kadar niteliği, uzmanlığı ve konuya doğrudan katkısı da dikkate alınır. Güvenilir kaynaklarda anlamlı ölçüde yer bulan görüşlerin adil ve orantılı biçimde sunulması, tarafsızlık ilkesinin temel parçalarından biridir.
Yaşayan Kişiler Hakkındaki Kaynaklar
Yaşayan kişiler hakkındaki olumlu veya olumsuz iddialarda daha sıkı kaynak standartları uygulanır.
Özellikle şu tür bilgiler güçlü ve açık kaynaklara dayanmalıdır:
Suçlamalar,
Sağlık bilgileri,
Özel hayat,
Mali durum,
Siyasi görüşler,
Hukuki anlaşmazlıklar,
Mesleki etik iddiaları,
Tartışmalı açıklamalar.
Zayıf, anonim, öz yayımlanmış veya doğrulanmamış kaynaklara dayanan tartışmalı bilgiler kullanılmamalıdır. Kaynakta yer alan iddia, kaynağın sunduğu bağlam ve kesinlik düzeyi korunarak aktarılmalıdır.
Bir kişinin soruşturulduğu bilgisi, kişi suçlu bulunmuş gibi yazılamaz. Benzer şekilde iddia, suçlama, dava, mahkûmiyet ve beraat kavramları birbirinin yerine kullanılmamalıdır.
Kaynakların Birbirinden Bağımsızlığı
Birden fazla kaynak bulunması, bu kaynakların otomatik olarak birbirinden bağımsız olduğu anlamına gelmez.
Kaynaklar şu durumlarda birbirine bağımlı olabilir:
Aynı haber ajansından alınmışlarsa,
Aynı basın bültenini kullanıyorlarsa,
Aynı şirketler grubuna bağlıysalar,
Birbirlerinden alıntı yapıyorlarsa,
Aynı röportajı yeniden yayımlıyorlarsa,
Ortak bir halkla ilişkiler dosyasına dayanıyorlarsa,
Aynı veri tabanındaki bilgiyi tekrar ediyorlarsa.
Bağımsızlık değerlendirmesi yalnızca alan adı veya yayın adı üzerinden yapılmaz. İçeriğin kökeni ve haber üretim süreci de incelenir.
Kaynağın Konuya Uygunluğu
Bir kaynağın güvenilir olması, her tür bilgi için uygun olduğu anlamına gelmez.
Örneğin:
Spor karşılaşmasının sonucu için resmî federasyon kaydı kullanılabilir.
Oyuncunun performansının tarihsel önemini değerlendirmek için bağımsız spor analizleri gerekir.
Bir filmin vizyon tarihi için dağıtımcı kaydı kullanılabilir.
Filmin kültürel etkisini göstermek için eleştiriler ve akademik incelemeler gerekir.
Bir şirketin finansal verileri için bağımsız denetim raporu kullanılabilir.
Şirketin sektördeki etkisi için bağımsız ekonomi ve sektör kaynaklarına ihtiyaç vardır.
Kaynağın değeri, desteklediği cümlenin kapsamına göre belirlenir.
Güvenilir Olmayan veya Sınırlı Kullanılan Kaynaklar
Aşağıdaki kaynak türleri genellikle dikkatle ele alınır:
Anonim bloglar,
Kaynaksız içerik siteleri,
Kullanıcı forumları,
Sosyal medya söylentileri,
İçerik çiftlikleri,
Otomatik oluşturulmuş sayfalar,
Sahte haber siteleri,
Yazar ve yayıncı bilgisi bulunmayan metinler,
Kaynağı belirsiz kopya haberler,
Reklam ve haber ayrımı yapmayan yayınlar,
Konu tarafından hazırlanmış tanıtım içerikleri,
Herkesin denetimsiz biçimde düzenleyebildiği sayfalar.
Bu kaynaklar, bazı sınırlı durumlarda kişinin kendi beyanını veya platformda yayımlanmış bir içeriğin varlığını göstermek için kullanılabilir. Ancak üçüncü kişiler hakkındaki tartışmalı olguların doğrulanmasında yeterli kabul edilmez.
Wikipedia Kaynak Olarak Kullanılabilir mi?
Wikipedia maddeleri genellikle başka Wikipedia maddelerinde güvenilir kaynak olarak kullanılmaz. Bunun temel nedeni, Wikipedia’nın kullanıcılar tarafından sürekli düzenlenebilmesi ve kendi içeriğinin doğruluğunu garanti eden bağımsız bir yayıncı olmamasıdır.
Bir Wikipedia maddesinde yararlı bilgiler bulunuyorsa, maddenin dipnotlarında gösterilen özgün kaynaklara ulaşılmalı ve bu kaynaklar doğrudan incelenmelidir.
Aynı yaklaşım, kullanıcılar tarafından düzenlenebilen diğer wiki projeleri ve içerik platformları için de geçerlidir.
Kaynak Değerlendirmesinde Sık Yapılan Hatalar
Kaynak Sayısını Kaliteyle Eşitlemek
Çok sayıda zayıf kaynak, birkaç güçlü ve bağımsız kaynağın yerini tutmaz. Aynı içeriğin farklı sitelerde tekrar edilmesi kaynak çeşitliliği oluşturmaz.
Her Haber Sitesini Bağımsız Kabul Etmek
Bir haber sitesinin görünüşte bağımsız olması, içeriğinin bağımsız üretildiği anlamına gelmez. Basın bülteni, ajans haberi ve sponsorlu içerik olasılığı incelenmelidir.
Kaynağın Söylemediği Sonucu Çıkarmak
Kaynakta bulunan bilgilerden yeni bir değerlendirme veya neden-sonuç ilişkisi üretmek özgün araştırma oluşturabilir.
Kurumsal Kaynaklarla Kayda Değerlik Kanıtlamak
Resmî internet siteleri ve şirket belgeleri bazı temel bilgileri doğrulayabilir; ancak konunun bağımsız kaynaklarda gördüğü ilgiyi göstermez.
Tek Bir Kaynağa Aşırı Ağırlık Vermek
Özellikle tartışmalı konularda tek bir kaynağın anlatımını maddenin tamamına hâkim kılmak tarafsızlık sorununa yol açabilir.
Kaynak Başlığını Okuyup İçeriği İncelememek
Bir haberin başlığı, içeriğin kapsamını veya kesinlik düzeyini tam olarak yansıtmayabilir. Kaynak gösterilmeden önce metnin tamamı incelenmelidir.
Eski Kaynağı Güncel Bilgi İçin Kullanmak
Zaman içinde değişen veriler için güncel kaynaklar gerekir. Eski kaynaklar, yalnızca ait oldukları dönemi açıklamak için kullanılmalıdır.
Uygulanabilir Kaynak Değerlendirme Soruları
Bir kaynak Wikipedia maddesinde kullanılmadan önce şu sorularla değerlendirilebilir:
Yayın Hakkında
Kaynak yayımlanmış mı?
Yayın kuruluşu belli mi?
Editoryal denetim uygulanıyor mu?
Düzeltme politikası bulunuyor mu?
Yayının ilgili alanda uzmanlığı var mı?
Yazar Hakkında
Yazarın kimliği açık mı?
Yazarın konu üzerindeki uzmanlığı nedir?
Yazarın konu ile çıkar ilişkisi var mı?
İçerik kişisel görüş mü, araştırma mı, haber mi?
Bağımsızlık Hakkında
Kaynak konu tarafından finanse edilmiş mi?
İçerik basın bültenine dayanıyor mu?
Yayın sponsorlu veya tanıtım amaçlı mı?
Kaynak konu ile kurumsal, mali ya da kişisel ilişki içinde mi?
İçerik Hakkında
Kaynak iddiayı doğrudan destekliyor mu?
Konuyu ayrıntılı biçimde ele alıyor mu?
Kaynakta yalnızca kısa bir değinme mi bulunuyor?
İfade olgu mu, yorum mu, iddia mı?
Kaynağın kesinlik düzeyi metne doğru aktarılmış mı?
Kayda Değerlik Hakkında
Kaynak ikincil nitelikte mi?
Konudan bağımsız mı?
Güvenilir bir yayın sürecinden geçmiş mi?
Konuyu kapsamlı biçimde ele alıyor mu?
Diğer kaynaklardan gerçekten bağımsız mı?
İlgi yalnızca tek bir olay veya kısa dönemle mi sınırlı?
Kaynakların Genel Güç Düzeyleri
Kaynaklar için her durumda geçerli değişmez bir sıralama bulunmaz. Bununla birlikte genel bir değerlendirme çerçevesi oluşturulabilir.
Genellikle Güçlü Kaynaklar
Hakemli akademik dergiler,
Sistematik incelemeler ve meta-analizler,
Alan uzmanları tarafından yazılmış akademik kitaplar,
Yerleşik yayınevlerinden çıkan araştırma eserleri,
Bağımsız ve araştırmaya dayalı haber dosyaları,
Konuyu derinlemesine inceleyen güvenilir belgeseller,
Resmî işlemleri doğrulayan kamu kayıtları,
Bağımsız uzman kuruluşların yöntemleri açık raporları.
Bağlama Göre Kullanılabilen Kaynaklar
Resmî internet siteleri,
Şirket raporları,
Basın açıklamaları,
Röportajlar,
Yerel gazeteler,
Uzman blogları,
Konferans bildirileri,
Tezler,
Meslek kuruluşlarının yayınları,
Sosyal medya hesapları.
Bu kaynakların uygunluğu, desteklenen iddiaya ve kullanım biçimine göre belirlenir.
Genellikle Zayıf Kaynaklar
Anonim bloglar,
Kullanıcı forumları,
Kaynaksız sosyal medya paylaşımları,
İçerik kopyalayan siteler,
Editoryal denetimi bulunmayan platformlar,
Reklam amacıyla hazırlanmış metinler,
Yazar veya yayıncı bilgisi bulunmayan içerikler,
Doğrulanmamış söylenti hesapları.
Kaynak Değerlendirmesi Sabit Bir Puanlama Sistemi midir?
Wikipedia’da bütün kaynaklara uygulanabilecek resmî ve değişmez bir puan tablosu bulunmaz. Kaynakların uygunluğu;
Maddenin konusu,
Desteklenen iddia,
İddianın tartışmalı olup olmaması,
Kaynağın uzmanlık alanı,
Yayın tarihi,
Bağımsızlık derecesi,
Editoryal süreç,
Topluluk görüş birliği
çerçevesinde değerlendirilir.
Aynı kaynak bir maddede uygun, başka bir maddede yetersiz olabilir. Bir şirketin faaliyet raporu, şirketin açıkladığı gelir miktarını doğrulayabilir; fakat aynı şirketin sektör üzerindeki etkisini tarafsız biçimde değerlendiremez.
Bu nedenle kaynak değerlendirmesi, kaynağa soyut biçimde “güvenilir” veya “güvenilmez” etiketi vermekten çok, belirli bir kaynağın belirli bir iddia için uygun olup olmadığını belirlemeye dayanır.
Wikipedia’da kaynak değerlendirmesi; bağlantı eklemekten veya dipnot sayısını artırmaktan daha kapsamlı bir süreçtir. Bir kaynağın kullanılabilirliği, güvenilirlik, bağımsızlık, uzmanlık, yayın süreci, güncellik, kapsam derinliği ve iddiayla doğrudan ilişkisi üzerinden belirlenir.
Kaynakların temel işlevleri birbirinden ayrılmalıdır. Bir kaynak belirli bir tarih veya resmî işlemi doğrulayabilirken konunun ansiklopedik önemini göstermeyebilir. Kayda değerliğin ortaya konması için genellikle konudan bağımsız, güvenilir, ikincil ve kapsamlı kaynaklara ihtiyaç duyulur.
Sağlıklı bir kaynak değerlendirmesinde şu ilkeler birlikte uygulanır:
Kaynak, desteklediği iddiaya uygun olmalıdır.
Bağımsızlık ile güvenilirlik birbirinden ayrı değerlendirilmelidir.
Birincil kaynaklardan yeni yorumlar üretilmemelidir.
Kaynak sayısından önce kaynakların niteliği incelenmelidir.
Aynı metni tekrar eden yayınlar bağımsız kaynaklar olarak sayılmamalıdır.
Tartışmalı ve yaşayan kişilerle ilgili bilgiler daha güçlü kaynaklara dayandırılmalıdır.
Kaynakların görüşleri, güvenilir yayınlardaki ağırlıklarıyla orantılı biçimde aktarılmalıdır.
Bu ölçütler, Wikipedia maddelerinin doğrulanabilir, tarafsız ve özgün araştırmadan arındırılmış bir ansiklopedik yapıda hazırlanmasının temelini oluşturur.
