Wikipedia’da Çıkar Çatışması (COI) Nedir?
Wikipedia’da çıkar çatışmasının ne anlama geldiğini, hangi ilişkilerin COI oluşturabileceğini, ücretli editörlük kurallarını ve doğru katkı yöntemlerini açıklayan kapsamlı rehber.
Wikipedia’da çıkar çatışması, bir kullanıcının ansiklopedi dışındaki kişisel, mesleki, mali veya kurumsal ilişkilerinin yaptığı düzenlemeleri etkileyebilecek durumda olmasıdır. İngilizce Conflict of Interest ifadesinin kısaltması olan COI, Türkçe Wikipedia’da genellikle ÇÇ şeklinde ifade edilir.
Çıkar çatışması, yalnızca maddede açıkça taraflı ifadeler bulunmasıyla ortaya çıkmaz. Kullanıcının madde konusu ile arasında doğrudan veya dolaylı bir ilişki bulunması da çıkar çatışması değerlendirmesine neden olabilir. Bu nedenle Wikipedia’da çıkar çatışması, kullanıcının niyetinden çok rolleri, ilişkileri ve dış bağlantıları üzerinden ele alınır.
Wikipedia’da Çıkar Çatışmasının Tanımı
Wikipedia’nın temel amacı, farklı konular hakkında tarafsız, doğrulanabilir ve ansiklopedik bilgi sunmaktır. Bir kullanıcının dış dünyadaki çıkarları, Wikipedia’nın tarafsızlık ve güvenilirlik esaslarının önüne geçmeye başladığında çıkar çatışmasından söz edilebilir.
Bir kişi, kurum, marka veya olay hakkında düzenleme yapan kullanıcının söz konusu konu ile kişisel ya da profesyonel bir bağlantısı bulunuyorsa içeriğe objektif bir mesafeden yaklaşması güçleşebilir. Kullanıcı tarafsız davranmaya çalışsa bile ilişkinin varlığı, düzenlemelerin bağımsızlığı konusunda soru işareti oluşturabilir.
Wikipedia’nın çıkar çatışması yönergesi, çıkar çatışması bulunan kullanıcıların ilişkili oldukları maddeleri doğrudan ve herhangi bir açıklama yapmadan düzenlemesini kuvvetle önermemektedir. Bunun yerine değişiklik önerilerinin maddenin tartışma sayfası üzerinden diğer editörlerin değerlendirmesine sunulması tavsiye edilir.
Çıkar Çatışması Bir Niyet Değerlendirmesi Değildir
Bir kullanıcı hakkında çıkar çatışması bulunduğunun belirtilmesi, o kişinin kötü niyetli, güvenilmez veya dürüstlükten uzak olduğu anlamına gelmez. Çıkar çatışması, kişinin karakterinden değil, konu ile arasındaki ilişkiden kaynaklanır.
Tarafsız bir metin yazdığına inanan bir şirket çalışanı da şirketi hakkındaki maddede çıkar çatışmasına sahip olabilir. Benzer biçimde, herhangi bir kişisel veya kurumsal bağlantısı bulunmayan bir editör de ideolojik görüşleri nedeniyle taraflı düzenlemeler yapabilir.
Bu nedenle yanlılık ile çıkar çatışması aynı kavram değildir:
Yanlılık, içeriğin belirli bir görüş veya taraf lehine sunulmasıdır.
Çıkar çatışması, kullanıcının madde konusu ile arasındaki dış ilişkiye dayanır.
Çıkar çatışması bulunan bir kullanıcı tarafsız içerik yazabilir.
Çıkar çatışması bulunmayan bir kullanıcı taraflı içerik oluşturabilir.
Wikipedia’daki değerlendirme, kullanıcının ne düşündüğünü tahmin etmekten çok, düzenleme sürecini etkileyebilecek ilişkilerin bulunup bulunmadığına odaklanır.
Hangi İlişkiler Çıkar Çatışması Oluşturabilir?
Çıkar çatışması yalnızca ücret karşılığında yapılan düzenlemelerden oluşmaz. Kişisel, ailevi, kurumsal, siyasi, akademik, hukuki veya mali ilişkiler de çıkar çatışmasına neden olabilir.
Kişinin Kendisi Hakkında Düzenleme Yapması
Bir kişinin kendi biyografisini oluşturması veya mevcut biyografisini doğrudan düzenlemesi, en belirgin çıkar çatışması örneklerinden biridir.
Kişiler kendileri hakkındaki bilgileri doğru aktardıklarını düşünebilir. Ancak biyografi konusunun kendi yaşam öyküsündeki hangi gelişmelerin önemli olduğuna karar vermesi, ansiklopedik ağırlıklandırmayı etkileyebilir. Olumlu bilgilerin ayrıntılı biçimde anlatılması ve tartışmalı bilgilerin sınırlandırılması, tarafsızlık sorunlarına yol açabilir.
Bu nedenle bir kişinin kendi biyografisini doğrudan yazması yerine, güvenilir kaynaklarla desteklenen değişiklikleri tartışma sayfasında önermesi daha uygun bir yöntemdir.
Aile Üyeleri ve Yakın İlişkiler
Bir kişinin eşi, çocuğu, kardeşi, akrabası, yakın arkadaşı veya uzun süreli iş ortağı tarafından yazılan biyografiler de çıkar çatışması kapsamında değerlendirilebilir.
Yakın ilişkiler, kullanıcının konuya eleştirel ve bağımsız bir mesafeden yaklaşmasını zorlaştırabilir. Bu durum yalnızca olumlu içerik eklenmesiyle sınırlı değildir. Aile içi anlaşmazlıklar veya sona ermiş kişisel ilişkiler de olumsuz ve dengesiz düzenlemelere neden olabilir.
Şirket Çalışanları ve Yöneticiler
Bir şirketin sahibi, yöneticisi, çalışanı, danışmanı veya hissedarı tarafından şirket hakkında yapılan düzenlemeler mali ya da kurumsal çıkar çatışması oluşturabilir.
Şirketle bağlantılı kullanıcıların aşağıdaki alanlarda doğrudan düzenleme yapması özellikle sorunlu olabilir:
Şirket tarihçesinin oluşturulması
Ürün ve hizmetlerin tanıtılması
Başarıların veya ödüllerin ayrıntılandırılması
Eleştirilerin kaldırılması
Hukuki sorunların önemsizleştirilmesi
Rakip şirketlerle karşılaştırma yapılması
Reklam niteliğindeki ifadelerin eklenmesi
Şirketin kayda değerliğinin savunulması
Bir şirketin kendi internet sitesi, basın bültenleri veya kurumsal açıklamaları bazı temel bilgileri doğrulamak için kullanılabilir. Ancak bu kaynaklar şirketten bağımsız olmadığından, şirketin ansiklopedik önemini göstermek veya tartışmalı konuları değerlendirmek bakımından tek başına yeterli kabul edilmez.
Halkla İlişkiler ve İletişim Ajansları
Bir kişi veya kurum adına çalışan halkla ilişkiler uzmanları, iletişim danışmanları, dijital pazarlama ajansları ve itibar yönetimi şirketleri de müşterileriyle ilgili maddelerde çıkar çatışmasına sahiptir.
Ajansın görevi müşterinin iletişim hedeflerini desteklemek olabilir. Wikipedia’nın amacı ise müşterinin itibarını geliştirmek değil, güvenilir kaynaklarda yayımlanan bilgileri tarafsız biçimde aktarmaktır. Bu iki amaç arasında yapısal bir gerilim bulunabilir.
Wikipedia’nın çıkar çatışması yönergesi, ansiklopedinin bir PR veya pazarlama platformu olarak kullanılmasını sorunlu görür. Özellikle olumsuz bilgilerin çıkarılması, olumlu ifadelerin öne çıkarılması ve tanıtım dilinin kullanılması tarafsızlık politikasına aykırı sonuçlar doğurabilir.
Siyasi ve İdeolojik İlişkiler
Bir siyasi partinin çalışanı, parti yöneticisi, milletvekili danışmanı, kampanya görevlisi veya gönüllüsü tarafından parti ya da siyasetçi maddelerinde yapılan düzenlemeler de çıkar çatışması oluşturabilir.
Bu kapsama şu ilişkiler girebilir:
Siyasi parti üyeliği veya görevi
Seçim kampanyasında çalışma
Milletvekili veya belediye başkanı danışmanlığı
Siyasi iletişim hizmeti verme
Bir aday adına sosyal medya veya basın çalışması yürütme
Politikacıyla ailevi veya ticari bağa sahip olma
Kullanıcının siyasi görüş sahibi olması tek başına çıkar çatışması sayılmaz. Çıkar çatışması genellikle görüşten ziyade kişi, parti veya kampanya ile kurulan somut ilişkiye dayanır.
Akademik ve Mesleki İlişkiler
Akademisyenlerin kendi çalışmalarını, araştırma gruplarını, teorilerini veya yayınlarını Wikipedia’da aşırı biçimde öne çıkarmaları da çıkar çatışması sorununa dönüşebilir.
Bir araştırmacının kendi makalesine atıf eklemesi her durumda yasak değildir. Ancak kullanıcının kendi çalışmalarına orantısız ağırlık vermesi, diğer araştırmaları dışarıda bırakması veya bilimsel tartışmayı kendi görüşü lehine sunması tarafsızlık ve ağırlıklandırma sorunları doğurabilir.
Benzer riskler hukukçular, doktorlar, sanatçılar, yazarlar, danışmanlar ve diğer meslek grupları için de geçerlidir.
Rakipler ve Karşıt Taraflar
Çıkar çatışması yalnızca bir kişi veya kurumu destekleyen kullanıcılarla sınırlı değildir. Rakip şirket çalışanları, eski ortaklar, ticari anlaşmazlık yaşayan taraflar veya siyasi rakipler de birbirleri hakkındaki maddelerde çıkar çatışmasına sahip olabilir.
Bir rakibin maddesine yalnızca olumsuz haberler eklemek, tartışmalı olayları orantısız biçimde büyütmek veya olumlu bilgileri sistematik olarak kaldırmak da ansiklopedik tarafsızlığı zedeleyebilir.
Gerçek, Potansiyel ve Görünür Çıkar Çatışması
Wikipedia’nın çıkar çatışması yönergesinde ilişkiler, düzenleme davranışına ve dışarıdan oluşan algıya göre farklı biçimlerde değerlendirilebilir.
Gerçek Çıkar Çatışması
Kullanıcının ilişkili olduğu kişi veya kurum hakkındaki maddeyi fiilen düzenlemesi hâlinde gerçek çıkar çatışması ortaya çıkabilir.
Örneğin bir şirket sahibinin kendi şirketi hakkındaki maddeyi düzenlemesi, şirketle olan mali ve yönetsel ilişkisini doğrudan düzenleme sürecine taşır.
Potansiyel Çıkar Çatışması
Kullanıcının konu ile bağlantısı bulunmasına rağmen ilgili maddede düzenleme yapmaması durumunda potansiyel çıkar çatışması söz konusu olabilir.
Bir şirket çalışanının şirketiyle ilgili maddeleri düzenlemekten kaçınması, dış ilişkinin bulunduğu ancak bu ilişkinin fiilî düzenlemeye dönüşmediği anlamına gelir.
Görünür Çıkar Çatışması
Bir kullanıcının konu ile bağlantılı olduğunu düşündürecek belirtiler bulunduğunda görünür çıkar çatışması ortaya çıkabilir. Gerçekte bir ilişki bulunmasa bile düzenleme davranışı toplulukta bağlantı şüphesi oluşturabilir.
Görünür çıkar çatışması, doğrudan suçlama yoluyla değil, editör davranışları ve içerik üzerinden tartışılmalıdır. Kullanıcıların kimliklerinin araştırılması veya kişisel bilgilerinin izinsiz biçimde açıklanması Wikipedia’nın taciz ve kişisel bilgilerin ifşa edilmesine ilişkin kurallarıyla bağdaşmaz.
Ücretli Editörlük ile Çıkar Çatışması Arasındaki İlişki
Wikipedia’ya katkıda bulunmak için para, mal, hizmet veya başka bir karşılık alan kullanıcılar mali çıkar çatışmasına sahiptir. Ücretli editörlük, çıkar çatışmasının en açık biçimlerinden biridir.
Ancak çıkar çatışması ile ücretli editörlük aynı kapsamda değildir:
Her ücretli editörlük faaliyeti çıkar çatışması oluşturur.
Her çıkar çatışması ücretli editörlük değildir.
Kişinin kendisi veya ailesi hakkında ücretsiz düzenleme yapması da çıkar çatışmasıdır.
Bir şirket çalışanının normal maaşı kapsamında yaptığı düzenlemeler ücretli katkı olarak değerlendirilebilir.
Bir ajansın müşterisi adına yaptığı katkılar mali çıkar çatışması oluşturur.
Wikimedia Vakfı Kullanım Koşulları, ücretli katkıda bulunan kullanıcıların işverenlerini, müşterilerini, amaçlanan yararlanıcıları ve ilgili bağlantılarını açıklamasını zorunlu tutar.
Ücretli Editörlük Tamamen Yasak mıdır?
Wikipedia’da ücret karşılığında katkıda bulunulması her durumda ve bütün Wikimedia projelerinde mutlak biçimde yasaklanmış değildir. Ancak açıklanmamış ücretli katkı, Wikimedia Vakfı Kullanım Koşullarıyla bağdaşmaz.
Ücretli katkıda bulunan kişinin ücretli ilişkisini açıklaması, yaptığı düzenlemenin otomatik olarak kabul edileceği anlamına gelmez. İçerik yine tarafsızlık, doğrulanabilirlik, güvenilir kaynak, özgün araştırma yasağı ve kayda değerlik gibi bütün içerik standartlarına tabi olur.
Yerel Wikipedia toplulukları, ücretli katkılara ilişkin daha ayrıntılı veya daha sınırlayıcı kurallar uygulayabilir. Bu nedenle yalnızca genel kullanım koşullarına değil, düzenleme yapılan projenin yerel politika ve yönergelerine de uyulması gerekir.
Ücretli Katkı Nasıl Açıklanmalıdır?
Wikimedia Vakfı Kullanım Koşulları’na göre ücretli katkıda bulunan kişi, katkıyla bağlantılı olan şu tarafları açıklamalıdır:
Ödemeyi yapan işveren veya kişi
Katkının adına yapıldığı müşteri
İçerikten yararlanması amaçlanan kişi veya kuruluş
Konuyla ilgili diğer kurumsal veya mesleki bağlantılar
Genel kullanım koşulları, açıklamanın kullanıcı sayfasında, ilgili tartışma sayfasında veya düzenleme özetinde yapılabilmesine olanak tanır. Türkçe Wikipedia’nın çıkar çatışması yönergesi ise ücretli ilişki hakkında etkileşim kurulan kullanıcıların bilgilendirilmesini ve açıklamanın ilgili tartışmalarda görünür olmasını öngörür.
Ücretli ilişkiyi yalnızca özel mesajla bir editöre bildirmek yeterli kabul edilmeyebilir. Açıklamanın topluluğun görebileceği ve düzenlemeyle ilişkilendirebileceği bir alanda bulunması gerekir.
Çıkar Çatışması Neden Sorun Oluşturur?
Çıkar çatışması, Wikipedia’daki içeriğin mutlaka yanlış olduğu anlamına gelmez. Sorun, ilişkili kullanıcının ansiklopedik kararları bağımsız biçimde verebilme kapasitesinin tartışmalı hâle gelmesidir.
Tarafsız Bakış Açısını Etkilemesi
Wikipedia’nın Tarafsız Bakış Açısı politikası, güvenilir kaynaklarda yayımlanan önemli görüşlerin adil, orantılı ve eğilimden uzak biçimde sunulmasını gerektirir. Maddeler, konu lehine veya aleyhine bir savunma metni olarak yazılamaz.
Çıkar çatışması bulunan kullanıcılar istemeden de olsa:
Olumlu bilgileri ayrıntılandırabilir.
Eleştirel bilgileri kısaltabilir.
Kurumsal söylemleri ansiklopedik gerçekler gibi sunabilir.
Tartışmalı olayları önemsizleştirebilir.
Belirli kaynaklara gereğinden fazla ağırlık verebilir.
Maddenin genel anlatısını itibarı koruyacak biçimde değiştirebilir.
Tarafsızlık yalnızca kullanılan kelimelerle ilgili değildir. Hangi bilginin eklendiği, hangi bilginin dışarıda bırakıldığı ve konulara ne kadar yer ayrıldığı da tarafsızlığın parçasıdır.
Bağımsız Kaynak Kullanımını Zayıflatması
Çıkar çatışması bulunan kullanıcılar, konu hakkında en kolay ulaşabildikleri kaynaklara yönelebilir. Şirket internet siteleri, kişisel öz geçmişler, basın bültenleri, sosyal medya hesapları ve kurum içi belgeler bu kaynaklar arasında yer alabilir.
Bu tür kaynaklar belirli bilgileri doğrulamak için kullanılabilse de konudan bağımsız değildir. Özellikle bir kişinin, şirketin veya kuruluşun ansiklopedik öneminin değerlendirilmesinde bağımsız ve güvenilir kaynaklara ihtiyaç duyulur.
Doğrulanabilirlik Sorunları Oluşturması
Wikipedia’da bir bilginin kabul edilebilmesi için kullanıcının o bilgiyi şahsen bilmesi yeterli değildir. Bilginin okuyucular tarafından güvenilir ve yayımlanmış kaynaklar üzerinden kontrol edilebilmesi gerekir.
Bir şirket çalışanı kuruluş tarihini, çalışan sayısını veya sözleşmelerin ayrıntılarını kurum içindeki görevi nedeniyle biliyor olabilir. Ancak bu bilgi güvenilir ve erişilebilir bir kaynakta yayımlanmamışsa Wikipedia’ya kişisel bilgiye dayanılarak eklenmemelidir.
Doğrulanabilirlik ilkesi, Wikipedia’ya eklenecek bilgilerin yayımlanmış güvenilir kaynaklardan kontrol edilebilir olmasını gerektirir. İtiraz edilen veya edilmesi muhtemel bilgiler kaynaklandırılmadığında içerikten çıkarılabilir.
Özgün Araştırmaya Yol Açması
Konu ile doğrudan ilişkili kişiler, kamuya açık kaynaklarda bulunmayan bilgileri Wikipedia’ya eklemek isteyebilir. Şirket içi kararlar, özel yazışmalar, yayımlanmamış öz geçmiş bilgileri veya kişisel tanıklıklar buna örnek gösterilebilir.
Wikipedia, daha önce güvenilir kaynaklarda yayımlanmamış sonuçların, yorumların veya sentezlerin ilk kez ansiklopedide yayımlanmasına uygun bir platform değildir. Kullanıcının bilgiyi doğrudan bilmesi, o bilgiyi ansiklopedik olarak kullanılabilir hâle getirmez.
Madde Sahipliği Algısı Oluşturması
Bir kişi veya kurum hakkında Wikipedia maddesi bulunması, o kişi veya kuruma madde üzerinde kontrol hakkı vermez. Wikipedia maddelerinin sahibi madde konusu değildir.
Madde konusu olan kişi veya kuruluş:
Maddenin hangi bilgilerden oluşacağını belirleyemez.
Kaynaklı eleştirilerin kaldırılmasını talep edemez.
Maddenin kurumsal tanıtım metni gibi yazılmasını isteyemez.
Diğer editörlerin katkı yapmasını engelleyemez.
Maddenin mutlaka yayımlanmasını veya silinmesini garanti edemez.
Wikipedia’daki içerik, topluluk tarafından içerik politikaları ve güvenilir kaynaklar temelinde değerlendirilir.
Çıkar Çatışması Bulunan Kullanıcılar Nasıl Hareket Etmelidir?
Çıkar çatışması bulunan bir kullanıcının Wikipedia’dan tamamen uzak durması her durumda gerekli değildir. Ancak ilişkili olunan maddelerde doğrudan düzenleme yapmak yerine şeffaf ve denetlenebilir yöntemler kullanılmalıdır.
İlişki Açıkça Beyan Edilmelidir
İlk adım, madde konusu ile kullanıcı arasındaki ilişkinin açıklanmasıdır. Kullanıcı; şirket çalışanı, danışman, aile üyesi, müşteri temsilcisi, avukat, ajans çalışanı veya ücretli editör olduğunu gizlememelidir.
Açıklama sade ve doğrudan olmalıdır. Örneğin:
“Bu maddede adı geçen şirketin çalışanıyım.”
“Biyografisi bulunan kişinin iletişim danışmanlığını yürütüyorum.”
“Bu maddeye ilişkin önerilerim için müşterim tarafından ücretlendiriliyorum.”
Açıklama, kullanıcıya içerik üzerinde özel bir yetki sağlamaz. Yalnızca diğer editörlerin önerileri gerekli bağlam içinde değerlendirmesine yardımcı olur.
Değişiklikler Tartışma Sayfasında Önerilmelidir
Çıkar çatışması bulunan kullanıcılar, önemli değişiklikleri doğrudan maddeye eklemek yerine maddenin tartışma sayfasında sunabilir.
Değişiklik önerisinde şu unsurların bulunması yararlıdır:
Değiştirilmesi istenen mevcut ifade
Önerilen yeni ifade
Değişikliğin gerekçesi
Kullanılan güvenilir kaynaklar
Kullanıcının konu ile ilişkisi
Kaynak bağlantılarının tam künyesi
Bu yöntem, bağımsız editörlerin öneriyi incelemesine ve uygun bulmaları hâlinde maddeye eklemesine olanak tanır. Talebin yapılmış olması, değişikliğin kabul edilmesini zorunlu kılmaz. Talep diğer katkılarla aynı içerik standartlarına göre değerlendirilir.
Tanıtım Dilinden Kaçınılmalıdır
Çıkar çatışması bulunan kullanıcıların hazırladığı metinlerde kurumsal iletişim dilinin ansiklopedik dile dönüştürülmesi gerekir.
Aşağıdaki türden ifadeler ansiklopedik değildir:
Sektörün öncü şirketi
Yenilikçi çözümleriyle fark yaratmaktadır
Müşteri memnuniyetini temel ilke edinmiştir
Alanının en tanınmış isimlerinden biridir
Büyük başarılara imza atmıştır
Kısa sürede önemli bir konuma ulaşmıştır
Kaliteli hizmet anlayışıyla faaliyet göstermektedir
Bu ifadeler, bağımsız ve güvenilir kaynaklarda açıkça değerlendirilmediği sürece kurumsal iddia veya tanıtım söylemi niteliğindedir. Kaynakta benzer bir değerlendirme bulunması durumunda bile ifade, kaynağa atfedilmeli ve maddede gereğinden fazla ağırlık verilmemelidir.
Bağımsız Kaynaklara Dayanılmalıdır
Bir madde taslağı veya değişiklik önerisi hazırlanırken mümkün olduğunca konudan bağımsız kaynaklara başvurulmalıdır.
Kaynak değerlendirilirken şu sorular ele alınabilir:
Kaynak madde konusundan bağımsız mı?
Editoryal denetim sürecine sahip mi?
Konuyu yalnızca anıyor mu, yoksa ayrıntılı biçimde inceliyor mu?
Basın bültenini aynen mi yayımlıyor?
Yazar ve yayıncı açık biçimde belirlenmiş mi?
İddialar başka güvenilir kaynaklarla doğrulanabiliyor mu?
Kaynak reklam veya sponsorlu içerik niteliğinde mi?
Kaynak sayısının yüksek olması tek başına yeterli değildir. Kaynakların bağımsızlığı, güvenilirliği, konuya ayırdığı kapsam ve iddiaları destekleme derecesi birlikte değerlendirilir.
Çıkar Çatışması Bulunan Kullanıcıların Kaçınması Gereken Davranışlar
Çıkar çatışması bulunan kullanıcıların bazı davranışları, içerik sorununun ötesinde topluluk güvenini de zedeleyebilir.
Olumsuz Bilgileri Kaynaksız Olduğunu İddia Ederek Kaldırmak
Eleştirel veya olumsuz bir bilginin maddede yer alması, tek başına çıkarılması için yeterli değildir. Bilginin güvenilir kaynaklarla desteklenip desteklenmediği, maddeyle ilgisi ve ansiklopedik ağırlığı incelenmelidir.
Olumsuz bilgi gerçekten kaynaksız, hatalı veya aşırı ayrıntılıysa tartışma sayfasında gerekçeli bir değişiklik talebi oluşturulabilir. Ancak yalnızca itibara zarar verdiği düşüncesiyle kaynaklı içeriğin kaldırılması tarafsızlık sorununa neden olabilir.
Birden Fazla Hesapla Destek Görüntüsü Oluşturmak
Aynı kişi tarafından kontrol edilen farklı hesapların bağımsız kullanıcılar gibi tartışmaya katılması, sahte fikir birliği oluşturulmasına yol açabilir. Kullanıcıların gerçek destek düzeyini yanıltıcı biçimde göstermesi kabul edilebilir bir katkı yöntemi değildir.
Kurumsal ekiplerde farklı çalışanların aynı madde üzerinde koordineli biçimde çalışması da bağlantıların açıklanmadığı durumlarda yanıltıcı bir görünüm oluşturabilir.
Kaynakları Seçerek Kullanmak
Yalnızca olumlu haberlerin eklenmesi, güvenilir eleştirel kaynakların görmezden gelinmesi veya belirli bir bakış açısının sistematik biçimde öne çıkarılması tarafsızlığı bozar.
Wikipedia’daki bütün önemli görüşler, güvenilir kaynaklardaki görünürlükleriyle orantılı biçimde sunulmalıdır. Tarafsızlık, bütün görüşlere eşit miktarda yer vermek değil, kaynaklardaki önem ve ağırlık düzeyini ansiklopediye dengeli biçimde yansıtmaktır.
Editörlere Baskı Yapmak
Madde konusu, şirket yöneticileri, avukatlar veya iletişim temsilcileri Wikipedia editörlerine kurumsal baskı uygulamamalıdır.
Hukuki tehdit, iş ilişkisi teklifi, itibar baskısı, sosyal medya hedef göstermesi veya özel iletişim yoluyla ısrarlı yönlendirme, topluluk temelli inceleme sürecini zedeler. İçerikle ilgili anlaşmazlıklar Wikipedia’nın tartışma ve uyuşmazlık çözüm süreçleri içinde ele alınmalıdır.
Açıklama Yapmadan Ücretli Katkıda Bulunmak
Ücretli ilişkinin gizlenmesi, yalnızca etik bir şeffaflık sorunu değildir. Wikimedia Vakfı Kullanım Koşulları, ücret alınan katkılarda ilgili işveren, müşteri, amaçlanan yararlanıcı ve bağlantıların açıklanmasını zorunlu tutar.
Ücretli katkının açıklanması içerik politikalarına uyma yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz. Açıklama yapılmış olsa bile reklam niteliğindeki, kaynaksız veya taraflı içerikler kaldırılabilir.
Acil ve Tartışmasız Hatalar Düzeltilebilir mi?
Çıkar çatışması bulunan kullanıcıların doğrudan düzenleme yapmaması yönündeki tavsiye, her türlü müdahalenin kesin biçimde yasak olduğu anlamına gelmez.
Özellikle yaşayan kişiler hakkındaki maddelerde açıkça yanlış, ciddi ve zararlı bir bilgi bulunuyorsa hızlı müdahale gerekebilir. Bununla birlikte tartışmalı değerlendirmeler, kapsamlı metin değişiklikleri veya kaynak yorumları doğrudan yapılmak yerine tartışma sayfasına taşınmalıdır.
Daha düşük riskli müdahalelere şunlar örnek gösterilebilir:
Belirgin yazım yanlışlarının düzeltilmesi
Çalışmayan kaynak bağlantılarının arşiv bağlantılarıyla değiştirilmesi
Açık vandalizmin geri alınması
Yanlış kişiye ait görselin kaldırılmasının talep edilmesi
Tartışmasız ve kaynakla açıkça doğrulanan tarih hatalarının bildirilmesi
Düzeltme küçük görünse bile kullanıcının konu ile ilişkisini açıklaması, sürecin şeffaflığını güçlendirir. Yaşayan kişilere ilişkin çok açık hataların hızla düzeltilmesine izin verilmekle birlikte, kapsamlı ve tartışmalı değişikliklerin bağımsız editör incelemesine sunulması önerilir.
Çıkar Çatışması Şüphesi Nasıl Değerlendirilmelidir?
Bir kullanıcıda çıkar çatışması bulunduğundan şüphelenildiğinde tartışma kişinin kimliği veya karakteri üzerinden yürütülmemelidir. Düzenlemelerin içeriği, kaynak kullanımı ve kullanıcı tarafından açıklanan ilişkiler incelenmelidir.
Değerlendirmede şu göstergeler dikkate alınabilir:
Kullanıcının yalnızca tek kişi veya şirket hakkında katkı yapması
Metinlerin basın bültenlerine benzemesi
Sürekli olumlu ifadeler eklenmesi
Eleştirel bilgilerin tekrar tekrar kaldırılması
Kurumsal internet sitesinin aşırı kullanılması
Kullanıcı adının şirket veya marka adıyla bağlantılı olması
Düzenlemelerde şirket içinden edinilmiş yayımlanmamış bilgilerin bulunması
Kullanıcının konu hakkında özel yetki iddia etmesi
Bağımsız editörlerin değişikliklerinin sürekli geri alınması
Bu belirtiler tek başına kesin kanıt oluşturmayabilir. Özellikle kullanıcıların gerçek kimliklerini araştırmak, kişisel verilerini yayımlamak veya dış platformlardaki bilgilerini hedef göstermek uygun değildir. Wikipedia’nın tacize ve kişisel bilgilerin ifşasına karşı kuralları, çıkar çatışması incelemelerinde de geçerlidir.
Sık Sorulan Sorular
Kişi Kendi Wikipedia Sayfasını Oluşturabilir mi?
Teknik olarak bir kullanıcı kendi biyografisi için taslak oluşturabilir. Ancak kişinin kendi biyografisini yazması belirgin bir çıkar çatışması oluşturur ve kuvvetle önerilmez.
Ayrıca kişinin kendisi hakkında madde oluşturması, o kişinin Wikipedia’nın kayda değerlik ölçütlerini karşıladığı anlamına gelmez. Kayda değerlik, kişinin kendi beyanlarına değil, bağımsız ve güvenilir kaynaklarda yeterli ölçüde ele alınmasına dayanır.
Bir Şirket Çalışanı Şirket Maddesini Düzenleyebilir mi?
Şirket çalışanı, şirketle arasındaki mali ve mesleki ilişki nedeniyle çıkar çatışmasına sahiptir. Doğrudan düzenleme yapmak yerine kullanıcı sayfasında ve ilgili tartışmada ilişkisini açıklaması, ardından kaynaklı değişiklik önerileri sunması daha uygun bir yöntemdir.
Açıklama Yapılması Çıkar Çatışmasını Ortadan Kaldırır mı?
Hayır. Açıklama, çıkar çatışmasını ortadan kaldırmaz; yalnızca ilişkiyi şeffaf hâle getirir.
Kullanıcının şirket çalışanı olduğunu açıklaması, şirketle olan bağlantısını sona erdirmez. Ancak diğer editörlerin önerilen içeriği gerekli bağlam içinde değerlendirebilmesini sağlar.
Ücretli Editörün Hazırladığı İçerik Otomatik Olarak Silinir mi?
Bir içeriğin ücretli editör tarafından hazırlanmış olması, içeriğin otomatik olarak silinmesini gerektirmez. İçerik; tarafsızlık, doğrulanabilirlik, kaynak güvenilirliği, telif hakkı, kayda değerlik ve diğer politikalar bakımından değerlendirilir.
Bununla birlikte ücretli ilişkinin açıklanmaması ayrı bir kullanım koşulu ihlali oluşturabilir.
Madde Konusu Hataların Düzeltilmesini İsteyebilir mi?
Evet. Kişiler ve kurumlar, maddelerdeki somut hataları tartışma sayfasında bildirebilir ve güvenilir kaynaklarla desteklenen düzeltmeler önerebilir.
Ancak önerinin yapılması, değişikliğin otomatik olarak uygulanacağı anlamına gelmez. Bağımsız editörler talebi Wikipedia politikalarına göre değerlendirir.
Şirket İnternet Sitesi Kaynak Olarak Kullanılabilir mi?
Şirketin resmî internet sitesi; kuruluş tarihi, yönetim merkezi veya kamuya açık kurumsal belgeler gibi bazı temel bilgiler için kullanılabilir. Ancak şirketin sektördeki önemi, itibarı, başarısı veya kayda değerliği konusunda bağımsız bir değerlendirme sunmaz.
Kurumsal kaynakların kullanımında kaynağın kendi hakkında yaptığı iddialarla sınırlı olduğu ve tartışmalı konularda bağımsız kaynakların yerini tutmadığı dikkate alınmalıdır.
Basın Bültenleri Güvenilir Kaynak Sayılır mı?
Basın bülteni, bilgiyi konu olan kişi veya kuruluşun kontrolü altında yayımlanan birincil nitelikli kurumsal metindir. Bir haber sitesinin basın bültenini değiştirmeden yayımlaması, içeriği otomatik olarak bağımsız kaynak hâline getirmez.
Basın bültenleri belirli açıklamaların yapıldığını gösterebilir. Ancak kayda değerlik, eleştirel değerlendirme veya bağımsız önem tespiti için genellikle yeterli değildir.
Çıkar Çatışması Bulunmayan Bir Katkı Süreci Nasıl Olmalıdır?
Wikipedia’da sağlıklı bir katkı süreci, kullanıcının konuya yönelik kişisel hedeflerinden bağımsız olarak içerik politikalarına dayanır.
Ansiklopedik bir katkıda şu ilkeler birlikte uygulanmalıdır:
İçerik tarafsız bir dille yazılmalıdır.
İtiraz edilebilecek bilgiler güvenilir kaynaklarla desteklenmelidir.
Yayımlanmamış kişisel bilgiler kullanılmamalıdır.
Kaynaklara orantılı ağırlık verilmelidir.
Kurumsal ve tanıtım amaçlı ifadelerden kaçınılmalıdır.
Madde konusu ile bağlantılar açıkça belirtilmelidir.
İçerik üzerinde sahiplik iddia edilmemelidir.
Tartışmalı değişiklikler topluluk incelemesine sunulmalıdır.
Wikipedia’nın Tarafsız Bakış Açısı, Doğrulanabilirlik ve Özgün Araştırmalara Yer Vermeme ilkeleri birbirini tamamlayan temel içerik politikalarıdır. Çıkar çatışması bulunan veya bulunmayan bütün kullanıcıların katkıları bu temel standartlara göre değerlendirilir.
Wikipedia’da çıkar çatışması, kullanıcının madde konusu ile arasındaki kişisel, mali, mesleki veya kurumsal ilişkinin ansiklopedik katkı sürecini etkileyebilecek durumda olmasıdır.
Çıkar çatışmasının bulunması, kullanıcının kötü niyetli olduğu veya sunduğu bütün bilgilerin yanlış olduğu anlamına gelmez. Bununla birlikte ilişkinin gizlenmesi, doğrudan ve denetimsiz düzenlemeler yapılması, tanıtım dilinin kullanılması veya kaynaklı eleştirilerin itibarı korumak amacıyla kaldırılması Wikipedia’nın güvenilirliğini ve tarafsızlığını zedeleyebilir.
Bu nedenle çıkar çatışması bulunan kullanıcılar için temel yaklaşım; ilişkiyi açıkça beyan etmek, önemli değişiklikleri tartışma sayfasında önermek, bağımsız kaynaklara dayanmak ve kararın bağımsız editörler tarafından verilmesine izin vermektir.
Ücretli katkı söz konusu olduğunda şeffaflık yalnızca tavsiye niteliğinde değildir. Wikimedia Vakfı Kullanım Koşulları, ücret alan kullanıcıların işveren, müşteri, amaçlanan yararlanıcı ve ilgili bağlantılarını açıklamasını zorunlu tutar. Ancak açıklama yapılması, içeriği kendiliğinden uygun hâle getirmez. Her katkı, Wikipedia’nın tarafsızlık, doğrulanabilirlik, kaynak güvenilirliği ve ansiklopedik içerik standartlarına göre ayrı ayrı değerlendirilir.
