Wikipedia Güncelleme Sorunları
Wikipedia maddelerinde yapılan güncellemeler; kaynak yetersizliği, tarafsızlık ihlali, çıkar çatışması, sayfa koruması, biçimlendirme hataları veya editörler arasında fikir birliği oluşmaması nedeniyle reddedilebilir ya da geri alınabilir. Bu rehber, Wikipedia güncelleme sorunlarının nedenlerini ve politika temelli çözüm yöntemlerini açıklamaktadır.
Wikipedia’da yayımlanan maddeler durağan metinler değildir. Yeni gelişmelerin ortaya çıkması, mevcut bilgilerin değişmesi, güvenilir kaynakların yayımlanması veya maddede hata tespit edilmesi hâlinde içerikler güncellenebilir. Ancak bir bilginin güncel olması, o bilginin Wikipedia’ya doğrudan eklenebileceği anlamına gelmez.
Wikipedia’daki her değişiklik; doğrulanabilirlik, tarafsız bakış açısı ve özgün araştırmalara yer vermeme ilkeleri bakımından değerlendirilir. Wikipedia’nın temel içerik politikaları, maddelerde yer alan bilgilerin yayımlanmış ve güvenilir kaynaklara dayanmasını, görüşlerin kaynaklardaki ağırlıkları oranında aktarılmasını ve editörlerin kişisel çıkarımlarının metne dâhil edilmemesini gerektirir.
Bu nedenle şirketler, markalar, yöneticiler, sanatçılar, sporcular, siyasetçiler ve diğer kamuya açık kişiler hakkındaki maddelerde yapılmak istenen güncellemeler, yalnızca bilginin doğruluğu üzerinden değil, Wikipedia’ya uygunluğu üzerinden de incelenir.
Wikipedia Güncellemesi Nedir?
Wikipedia güncellemesi, mevcut bir maddede yer alan bilgilerin değiştirilmesi, genişletilmesi, düzeltilmesi veya güncel gelişmeler doğrultusunda yeniden düzenlenmesidir.
Bir güncelleme aşağıdaki işlemlerden birini veya birkaçını kapsayabilir:
Güncelliğini kaybetmiş bilgilerin değiştirilmesi,
Yeni görev, unvan veya pozisyon bilgilerinin eklenmesi,
Şirket birleşmesi, satın alma veya yönetim değişikliğinin işlenmesi,
Yeni eser, yayın, ödül veya etkinliklerin eklenmesi,
Yanlış tarih, isim veya sayısal verilerin düzeltilmesi,
Güvenilir kaynaklarla desteklenmeyen ifadelerin çıkarılması,
Taraflı veya tanıtım niteliğindeki cümlelerin yeniden yazılması,
Maddenin kaynak yapısının güçlendirilmesi,
Bilgi kutusu, kategori ve bağlantıların güncellenmesi.
Wikipedia’daki güncelleme işlemi, kurumsal bir internet sitesindeki içerik değişikliğinden farklıdır. Bir kuruluş kendi internet sitesindeki bilgileri doğrudan belirleyebilirken Wikipedia maddeleri, konu sahibinin denetiminde değildir. Maddenin içeriği, topluluk politikaları ve yayımlanmış kaynaklar doğrultusunda şekillenir.
Wikipedia Güncellemeleri Neden Reddedilir?
Bir güncellemenin geri alınmasının veya kabul edilmemesinin tek bir nedeni bulunmaz. Sorun çoğu zaman eklenen bilginin kendisinden değil; bilginin kaynağından, anlatım biçiminden, maddeyle ilişkisinden veya düzenlemeyi yapan kişinin konumundan kaynaklanır.
Güvenilir Kaynak Bulunmaması
Wikipedia’da bir bilginin maddede yer alabilmesi için okuyucular tarafından kontrol edilebilir olması gerekir. Bu durum doğrulanabilirlik ilkesiyle açıklanır.
Doğrulanabilirlik, eklenen bilginin mutlaka doğru olduğunun editör tarafından bilinmesi değil, güvenilir ve yayımlanmış bir kaynaktan kontrol edilebilmesi anlamına gelir. Wikipedia’nın doğrulanabilirlik politikasında, içeriğe dâhil edilmenin başlangıç ölçütünün kişisel doğruluk kanaati değil, kaynak üzerinden doğrulanabilirlik olduğu belirtilir.
Aşağıdaki kaynaklar güncelleme bakımından sıklıkla yetersiz kabul edilir:
Şirket veya kişinin kendi internet sitesi,
Basın bültenleri,
Reklam amaçlı tanıtım metinleri,
Kurumsal sosyal medya hesapları,
Kişisel bloglar,
Kaynak göstermeyen internet siteleri,
Kullanıcı tarafından oluşturulan içerik platformları,
Editoryal denetimi belirsiz yayınlar,
Doğrudan konu tarafından hazırlanmış biyografiler.
Resmî kaynaklar; görev tarihi, ürün adı, kuruluş adresi veya yöneticinin kimliği gibi sınırlı ve tartışmasız bilgiler için kullanılabilir. Ancak kişinin veya kurumun önemi, başarısı, itibarı ya da sektördeki konumu gibi değerlendirme içeren iddialar için bağımsız ikincil kaynaklara ihtiyaç duyulur.
Kaynağın Bilgiyi Doğrudan Desteklememesi
Bir kaynak güvenilir olsa bile eklenen cümleyi açık biçimde doğrulamıyorsa güncelleme reddedilebilir.
Örneğin bir haber kaynağında şirketin yeni yatırım yaptığı belirtilirken Wikipedia maddesine şirketin “sektör lideri hâline geldiği” yazılması, kaynağın kapsamını aşan bir yorumdur. Kaynak yalnızca yatırım bilgisini destekliyorsa güncelleme de bu sınır içinde kalmalıdır.
Kaynak ile metin arasında şu unsurlar bakımından açık bir uyum bulunmalıdır:
Tarih,
Kişi veya kurum adı,
Görev ve unvan,
Olayın kapsamı,
Sayısal veriler,
İddianın niteliği,
Kullanılan sıfat ve değerlendirmeler.
Kaynakta bulunmayan bir sonucu editörün kendisinin çıkarması, özgün araştırma veya kaynakların sentezlenmesi sorunu oluşturabilir.
Güncellemenin Tanıtım Dili İçermesi
Wikipedia bir kurumsal tanıtım, reklam veya itibar yönetimi platformu değildir. Güncelleme metninde pazarlama dili kullanılması, bilginin kaynaklı olmasına rağmen değişikliğin geri alınmasına neden olabilir.
Aşağıdaki türde ifadeler ansiklopedik dil bakımından sorunludur:
“Sektörün öncü kuruluşlarından biridir.”
“Başarılı projeleriyle adından söz ettirmiştir.”
“Yenilikçi yaklaşımıyla fark yaratmaktadır.”
“Kısa sürede büyük bir başarı elde etmiştir.”
“Alanında lider konuma ulaşmıştır.”
“Müşteri memnuniyetine büyük önem vermektedir.”
“Dünya standartlarında hizmet sunmaktadır.”
Bu ifadeler bağımsız bir kaynakta geçse bile doğrudan Wikipedia anlatımına taşınmayabilir. Kaynağın değerlendirmesi, gerektiğinde kime ait olduğu açıkça belirtilerek ve madde içindeki ağırlığı korunarak aktarılmalıdır.
Tarafsız bakış açısı politikası, Wikipedia maddelerinin tartışmalı veya farklı şekillerde değerlendirilen konuları kaynaklardaki önemleri oranında ve taraf tutmadan sunmasını gerektirir.
Çıkar Çatışması Bulunması
Kişinin kendisi, çalışanı, yöneticisi, temsilcisi, halkla ilişkiler ajansı veya ücretli danışmanı tarafından yapılan düzenlemelerde çıkar çatışması ortaya çıkabilir.
Çıkar çatışması bulunan bir editörün şu tür değişiklikleri doğrudan yapması özellikle sorun oluşturabilir:
Eleştirel bilgileri kaldırması,
Olumlu bilgileri öne çıkarması,
Yeni başarı ve ödüller eklemesi,
Kurumun tanıtım metnini maddeye aktarması,
Tartışmalı bilgilerin anlatımını yumuşatması,
Rakiplerle karşılaştırma yapması,
Kişisel veya ticari itibar amacı taşıyan değişikliklerde bulunması.
İngilizce Wikipedia’nın çıkar çatışması yönergesi, kişinin dış ilişkileri veya mali menfaatleriyle bağlantılı maddelerde doğrudan düzenleme yapmasını kuvvetle caydırır. Bu tür düzenlemelerin kamu güvenini zedeleyebileceği ve konu açısından itibar riski oluşturabileceği belirtilir.
Çıkar çatışmasının bulunması, talep edilen bilginin otomatik olarak yanlış olduğu anlamına gelmez. Bununla birlikte değişikliğin şeffaf, kaynaklı ve topluluk denetimine açık bir yöntemle sunulması gerekir.
Güncellemenin Gereksiz Ayrıntı İçermesi
Bir bilginin doğru ve kaynaklı olması, mutlaka ansiklopedik açıdan gerekli olduğu anlamına gelmez. Wikipedia maddeleri, konu hakkındaki her gelişmenin kronolojik olarak kaydedildiği kurumsal arşivler değildir.
Aşağıdaki ayrıntılar çoğu maddede ansiklopedik önem taşımayabilir:
Her yeni ürün veya hizmet,
Her mağaza ya da şube açılışı,
Rutin personel atamaları,
Küçük ölçekli etkinlik katılımları,
Kurum içi ödüller,
Reklam kampanyaları,
Sosyal medya başarıları,
Günlük operasyonel gelişmeler,
Ticari iş birliklerinin tamamı,
Kısa süreli projeler ve sponsorluklar.
Bilginin maddeye eklenebilmesi için yalnızca yeni olması değil, konu hakkında kalıcı ve ansiklopedik bir önem taşıması beklenir.
Güncellemenin Maddenin Konusuyla İlgisiz Olması
Wikipedia maddelerinde yer alan içerik doğrudan maddenin konusuyla ilişkili olmalıdır. Bir kişinin yönettiği şirketle ilgili her gelişme kişinin biyografisine; bir şirket kurucusunun bütün kişisel faaliyetleri de şirket maddesine eklenemez.
Bilginin hangi maddede yer alması gerektiği değerlendirilirken şu sorular dikkate alınabilir:
Bilgi doğrudan maddenin öznesiyle mi ilgilidir?
Kaynak, olayın öznesini açık biçimde tanımlıyor mu?
Bilgi, maddenin anlaşılmasına katkı sağlıyor mu?
Konu bağımsız kaynaklarda bu bağlantıyla ele alınmış mı?
Ayrıntı ayrı bir maddeye veya başka bir bölüme mi aittir?
Maddenin konusu dışındaki ayrıntıların eklenmesi, içeriğin dağılmasına ve ansiklopedik odağın kaybolmasına neden olabilir.
Wikipedia Güncellemesi Neden Geri Alınır?
Wikipedia’da bir değişiklik kaydedildikten sonra başka bir editör tarafından geri alınabilir. Geri alma işlemi her zaman eklenen bilginin kesin olarak yanlış olduğu anlamına gelmez.
Değişiklik şu gerekçelerle geri alınabilir:
Kaynak gösterilmemesi,
Kaynağın güvenilir bulunmaması,
Kaynakla cümle arasında uyumsuzluk olması,
Taraflı veya reklam niteliğinde dil kullanılması,
Maddenin biçiminin bozulması,
Telif hakkı ihlali yapılması,
Çıkar çatışması şüphesi bulunması,
Değişikliğin açıklamasız yapılması,
Maddenin yerleşik yapısının bozulması,
Tartışmalı içeriğin fikir birliği olmadan eklenmesi,
Yaşayan kişi hakkında hassas bir iddia yazılması,
Değişikliğin vandalizm olarak değerlendirilmesi.
Geri alma sonrasında aynı metni tekrar tekrar eklemek, sorunu çözmez. Editörlerin birbirlerinin değişikliklerini sürekli olarak geçersiz kılması, değişiklik savaşı olarak değerlendirilebilir. Wikipedia’da değişiklik savaşı, içerik anlaşmazlığı yaşayan editörlerin karşı tarafın katkısını tekrarlı biçimde geri alması olarak tanımlanır.
Bu durumda içerik tartışmasının madde geçmişinde değil, maddenin tartışma sayfasında yürütülmesi gerekir.
Güncelleme Yapılamayan Korumalı Sayfalar
Bazı Wikipedia maddeleri vandalizm, yoğun anlaşmazlık, güncel olaylar veya tekrarlanan politika ihlalleri nedeniyle koruma altına alınabilir.
Koruma düzeyine göre:
Anonim kullanıcıların düzenleme yapması sınırlandırılabilir.
Yeni hesapların düzenleme yapması engellenebilir.
Yalnızca belirli kullanıcı gruplarına düzenleme izni verilebilir.
Sayfa geçici veya süresiz olarak tamamen korunabilir.
Bazı değişikliklerin yayımlanmadan önce deneyimli editörlerce incelenmesi gerekebilir.
Koruma altındaki bir maddede düzenleme düğmesinin görünmemesi veya değişikliğin doğrudan yayımlanmaması, teknik bir hata değildir. Bu durum, sayfaya uygulanmış topluluk temelli koruma mekanizmasının sonucudur.
Wikipedia’nın farklı dil sürümlerinde koruma düzeyleri ve kullanıcı yetkileri değişebilir. Özellikle tartışmalı, güncel veya yoğun vandalizme maruz kalan maddelerde daha yüksek koruma düzeyleri uygulanabilir.
Korumalı Bir Maddede Güncelleme Nasıl Talep Edilir?
Korumalı bir maddede değişiklik yapılması gerekiyorsa talep, ilgili maddenin tartışma sayfasında sunulabilir.
Talepte şu unsurların açıkça yer alması gerekir:
Değiştirilmesi istenen mevcut cümle,
Önerilen yeni cümle,
Değişiklik gerekçesi,
Güvenilir kaynak bağlantısı,
Kaynağın hangi bilgiyi doğruladığı,
Talep sahibinin konu ile bağlantısı bulunuyorsa gerekli açıklama.
“Bilgiler eskidir, lütfen güncelleyin” biçimindeki genel taleplerin değerlendirilmesi güçtür. Buna karşılık mevcut ve önerilen metnin açıkça gösterildiği, kaynakla desteklenen talepler daha somut biçimde incelenebilir.
Değişiklik Kaydedildiği Hâlde Neden Görünmüyor?
Bir kullanıcının yaptığı değişiklik kaydedilmiş görünmesine rağmen sayfada hemen yer almayabilir. Bunun birkaç farklı nedeni olabilir.
Bekleyen Değişiklik İncelemesi
Bazı Wikipedia sürümlerinde veya belirli sayfalarda yeni ve anonim kullanıcıların yaptığı değişiklikler, deneyimli bir kullanıcı tarafından incelenmeden okuyuculara gösterilmeyebilir.
Bu sistemde değişiklik teknik olarak kaydedilir ancak onaylanana kadar herkese açık sürüme yansımaz. Bekleyen değişiklik sistemi, vandalizme açık sayfalarda düzenleme imkânını tamamen kapatmadan içerik denetimi sağlamayı amaçlar.
Değişikliğin Hızlı Biçimde Geri Alınması
Wikipedia’daki bazı değişiklikler otomatik filtreler, botlar veya devriye gezen editörler tarafından kısa süre içinde geri alınabilir. Kullanıcı sayfayı yeniden açtığında kendi eklediği içeriği göremeyebilir.
Bu durumda madde geçmişi incelenerek:
Değişikliğin kaydedilip kaydedilmediği,
Hangi kullanıcı tarafından geri alındığı,
Geri alma açıklamasında hangi gerekçenin yazıldığı,
Sonraki düzenlemelerin içeriği nasıl etkilediği
tespit edilebilir.
Önbellek veya Görüntüleme Sorunu
Nadiren tarayıcı önbelleği, mobil görünüm veya sayfanın eski sürümünün açık kalması nedeniyle güncelleme görünmeyebilir. Ancak değişiklik geçmişinde kayıt bulunmuyorsa düzenleme tamamlanmamış veya kaydedilmemiş olabilir.
Eski Bilgiler Wikipedia’dan Nasıl Güncellenir?
Eski bir bilginin değiştirilmesi için öncelikle yeni durumun güvenilir bir kaynakla yayımlanmış olması gerekir.
Örneğin bir yöneticinin görevinden ayrıldığı biliniyor ancak bu gelişme yalnızca şirket içi yazışmalarda veya kişisel sosyal medya paylaşımında bulunuyorsa, Wikipedia açısından yeterli doğrulama oluşmayabilir. Yeni durumun güvenilir bir haber kuruluşu, resmî kurum kaydı veya uygun nitelikteki başka bir yayımlanmış kaynakla desteklenmesi gerekir.
Güncelleme süreci genel olarak şu aşamalardan oluşur:
Maddede yer alan mevcut bilgi belirlenir.
Bilginin dayandığı kaynak incelenir.
Güncel durumu doğrulayan yeni kaynaklar bulunur.
Kaynakların bağımsızlığı ve güvenilirliği değerlendirilir.
Yeni metin tarafsız ve ansiklopedik dille hazırlanır.
Eski ve yeni bilgi arasındaki tarihsel bağ korunur.
Değişiklik açıklamasında yapılan işlem özetlenir.
Tartışmalı bir durum varsa tartışma sayfasında fikir birliği aranır.
Eski bilgi her zaman tamamen silinmemelidir. Bir kişi daha önce belirli bir görevde bulunmuşsa, yeni göreve geçmesi eski görevin tarihsel önemini ortadan kaldırmaz. Bu durumda cümle geçmiş ve güncel durumu birlikte gösterecek biçimde düzenlenebilir.
Yanlış Bilgi Nasıl Düzeltilir?
Wikipedia’da yanlış bilgi bulunduğunda düzeltmenin niteliği, yanlışlığın türüne göre değişir.
Açık ve Tartışmasız Hatalar
Yazım yanlışı, yanlış tarih, hatalı bağlantı veya kaynakta açıkça farklı gösterilen basit bir bilgi doğrudan düzeltilebilir. Bununla birlikte düzeltmenin kaynağa dayandırılması ve değişiklik açıklamasında gerekçenin belirtilmesi yararlıdır.
Tartışmalı Bilgiler
Bir bilginin yanlış olduğu konusunda kaynaklar arasında uyuşmazlık bulunuyorsa tek bir görüş kesin gerçek gibi yazılmamalıdır. Güvenilir kaynaklardaki farklı değerlendirmeler, ağırlıkları oranında ve açık atıfla aktarılabilir.
Yaşayan Kişiler Hakkındaki İddialar
Yaşayan kişiler hakkındaki olumsuz, tartışmalı veya itibarı etkileyebilecek bilgiler daha sıkı kaynak incelemesine tabidir. Yetersiz kaynaklandırılmış veya doğruluğu tartışmalı içeriklerin maddelerde tutulması ciddi sorunlara yol açabilir.
Bununla birlikte olumsuz bir bilginin konu sahibi tarafından kabul edilmemesi, bilginin otomatik olarak kaldırılmasını gerektirmez. Bilginin maddede bulunup bulunmaması; güvenilir kaynakların niteliğine, konuyla ilgisine, anlatımın tarafsızlığına ve içeriğe verilen ağırlığa göre değerlendirilir.
Şirket ve Marka Bilgileri Nasıl Güncellenir?
Şirket maddelerinde en sık güncellenmek istenen bilgiler şunlardır:
Yönetim kadrosu,
Genel merkez,
Faaliyet alanı,
Çalışan sayısı,
Gelir ve finansal veriler,
Satın almalar ve birleşmeler,
Marka değişiklikleri,
Yeni ürün ve hizmetler,
Uluslararası faaliyetler,
Ortaklık yapısı,
Hukuki süreçler,
Ödüller ve sıralamalar.
Bu bilgilerin tamamı aynı kaynak türüyle doğrulanamaz. Örneğin merkez adresi için şirketin resmî sitesi kullanılabilirken şirketin sektördeki etkisi veya pazar konumu için bağımsız ekonomik yayınlara ihtiyaç duyulabilir.
Kurumsal maddelerde güncelleme yapılırken özellikle şu ayrımlar korunmalıdır:
Kurumsal açıklama ile bağımsız değerlendirme,
Rutin ticari gelişme ile ansiklopedik gelişme,
Ürün tanıtımı ile tarihsel bilgi,
Şirketin iddiası ile doğrulanmış olgu,
Güncel veri ile uzun vadeli önem.
Şirketin kendi açıklamaları, “şirketin açıklamasına göre” biçiminde atıf yapılarak kullanılabilir. Ancak kurumsal açıklamalar, şirketin önemini veya başarısını bağımsız biçimde kanıtlayan kaynaklar olarak değerlendirilmez.
Kişi Biyografileri Nasıl Güncellenir?
Kişi biyografilerinde yapılan güncellemeler, özellikle yaşayan kişiler söz konusu olduğunda dikkatli biçimde hazırlanmalıdır.
Güncellenebilecek başlıca bilgiler şunlardır:
Eğitim,
Mesleki görevler,
Seçilmiş eserler,
Kamu görevleri,
Ödüller,
Seçim sonuçları,
Spor kariyeri,
Sanatsal çalışmalar,
Yayımlanmış kitap ve araştırmalar,
Güvenilir kaynaklarda ele alınan önemli olaylar.
Biyografiye kişinin bütün faaliyetlerinin eklenmesi gerekmez. Maddenin kapsamı, bağımsız kaynaklarda kişinin hangi yönleriyle ele alındığına göre belirlenir.
Kişinin kendi öz geçmişi veya kurumsal biyografisi temel tarih ve görev bilgileri için kullanılabilir. Ancak kişinin mesleki etkisi, itibarı veya başarı düzeyi gibi değerlendirmeler bağımsız kaynaklara dayanmalıdır.
Olumsuz Bilgiler Güncellenebilir veya Kaldırılabilir mi?
Wikipedia maddelerinde yer alan olumsuz bilgilerin değiştirilmesi veya kaldırılması, yalnızca konu sahibinin talebine bağlı değildir.
Bir bilginin kaldırılması değerlendirildiğinde şu ölçütler incelenir:
Kaynak güvenilir mi?
Kaynak bilgiyi doğrudan destekliyor mu?
Bilgi maddenin konusuyla ilgili mi?
Olay ansiklopedik önem taşıyor mu?
Metin tarafsız biçimde yazılmış mı?
Bilgiye gereğinden fazla ağırlık verilmiş mi?
Güncel gelişmeler eski anlatımı değiştirmiş mi?
Yaşayan kişi politikaları bakımından sorun var mı?
Bilginin sunumu hakaret veya yorum içeriyor mu?
Kaynaklı ve konuyla doğrudan ilgili bir olumsuz bilgi, yalnızca itibar açısından istenmediği için çıkarılamaz. Buna karşılık güvenilmez kaynaklara dayanan, önemsiz bir olayı aşırı biçimde öne çıkaran veya taraflı dille yazılmış içerikler yeniden değerlendirmeye konu olabilir.
Doğru yaklaşım, eleştiriyi otomatik olarak silmek değil; kaynağın niteliğini, olayın ağırlığını ve anlatımın tarafsızlığını incelemektir.
Güncel Haberler Neden Hemen Eklenmemelidir?
Bir olayın yeni gerçekleşmiş olması, Wikipedia maddesine derhâl eklenmesini gerektirmez. Güncel haberler ilk yayımlandığı anda eksik, çelişkili veya daha sonra düzeltilmesi gereken bilgiler içerebilir.
Özellikle aşağıdaki olaylarda kaynakların gelişmesi beklenebilir:
Soruşturmalar,
Dava süreçleri,
Şirket satışları,
Yönetici değişiklikleri,
Seçim sonuçları,
Ölüm haberleri,
Afetler,
Finansal iddialar,
Spor transferleri,
Kurumsal birleşmeler.
İlk haberler ile daha sonraki kapsamlı haberler arasında önemli farklar oluşabilir. Bu nedenle güncellemenin yalnızca hız değil, kaynak olgunluğu bakımından da değerlendirilmesi gerekir.
Wikipedia bir haber ajansı değildir. Güncel olaylar, zaman içinde ansiklopedik bir bağlam kazandığında ve yeterli kaynak yapısı oluştuğunda daha sağlıklı biçimde maddelere işlenebilir.
Kaynaklar Güncel Olduğu Hâlde Düzenleme Neden Kabul Edilmez?
Bir kaynağın yeni tarihli olması, otomatik olarak yüksek kaliteli olduğu anlamına gelmez.
Kaynak değerlendirilirken şu özellikler dikkate alınır:
Yayın kuruluşunun editoryal denetimi,
Yazarın uzmanlığı,
İçeriğin haber, görüş veya reklam niteliği,
Konudan bağımsızlık düzeyi,
Bilginin hangi kanıtlara dayandığı,
Düzeltme ve yayın politikalarının bulunması,
İçeriğin başka bir kaynaktan kopyalanıp kopyalanmadığı,
Metnin basın bülteni kaynaklı olup olmadığı.
Aynı kurumsal basın bülteninin çok sayıda sitede yayımlanması, bağımsız kaynak çeşitliliği oluşturmaz. İçerikler farklı internet adreslerinde görünse bile aynı metne veya aynı kurumsal açıklamaya dayanabilir.
Güncelleme Talebi Tartışma Sayfasında Nasıl Sunulur?
Tartışma sayfası, madde içeriği hakkında editörlerin gerekçeli görüş alışverişinde bulunduğu alandır. Özellikle çıkar çatışması bulunan kullanıcılar, korumalı maddeler ve tartışmalı değişiklikler için önemlidir.
Nitelikli bir güncelleme talebi şu yapıda hazırlanabilir:
Mevcut Metin
Değiştirilmesi istenen cümle veya paragraf açıkça belirtilir.
Önerilen Metin
Maddeye eklenmesi istenen tarafsız ve kaynaklı metin yazılır.
Gerekçe
Mevcut bilginin neden eksik, hatalı veya güncelliğini yitirmiş olduğu açıklanır.
Kaynaklar
Her kaynak, desteklediği bilgiyle birlikte gösterilir. Yalnızca bağlantı paylaşılması yerine kaynağın hangi cümleyi doğruladığı açıklanır.
Çıkar Çatışması Açıklaması
Talep sahibi maddede adı geçen kişi, şirket, çalışan, temsilci veya ücretli katkı sağlayan biri ise bu bağlantı şeffaf biçimde belirtilmelidir.
Bu yöntem, değişikliğin otomatik olarak kabul edileceği anlamına gelmez. Talep bağımsız editörler tarafından kaynak, tarafsızlık, ağırlık ve ansiklopedik önem bakımından incelenir.
Fikir Birliği Neden Önemlidir?
Wikipedia’da içerik uyuşmazlıkları yalnızca çoğunluk oylamasıyla çözülmez. Kararlar, politika ve kaynak temelli gerekçeler üzerinden oluşturulan fikir birliği ile şekillenir.
Bir görüşün çok sayıda kişi tarafından tekrarlanması, o görüşü tek başına geçerli hâle getirmez. Tartışmada daha güçlü kabul edilen gerekçeler genellikle şunlara dayanır:
Temel içerik politikaları,
Güvenilir kaynaklar,
Konuyla ilgili yönergeler,
Benzer maddelerdeki yerleşik uygulamalar,
Ansiklopedik önem,
Tarafsız anlatım,
Kaynaklardaki ağırlık dengesi.
Vikipedi’nin fikir birliği yaklaşımı, editörlerin yalnızca kendi tercihlerini savunmalarını değil, ansiklopedinin politikalarına dayalı ortak bir çözüm geliştirmelerini amaçlar.
Teknik Güncelleme Hataları
Bazı güncelleme sorunları içerikten değil, teknik uygulamadan kaynaklanır.
Yaygın teknik hatalar şunlardır:
Kaynak kodunun yanlış yerleştirilmesi,
Referans etiketlerinin kapatılmaması,
Aynı kaynağın gereksiz yere tekrar tanımlanması,
Bilgi kutusu parametrelerinin bozulması,
Tablo ve şablonların hatalı düzenlenmesi,
Kategori bağlantılarının silinmesi,
İç bağlantıların yanlış yazılması,
Tarih biçiminin maddeyle uyumsuz olması,
Görsel lisans bilgilerinin eksik olması,
Başlık düzeylerinin yanlış kullanılması,
Kaynakça bölümünün bozulması.
Teknik açıdan hatalı bir düzenleme, içerik doğru olsa bile geri alınabilir. Özellikle şablon kullanılan maddelerde küçük bir kod hatası, sayfanın önemli bir bölümünün yanlış görüntülenmesine neden olabilir.
Telif Hakkı Nedeniyle Güncellemenin Silinmesi
Bir internet sitesindeki metnin doğrudan Wikipedia’ya kopyalanması, kaynak gösterilmiş olsa bile telif hakkı ihlali oluşturabilir.
Kaynak göstermek, metni aynen kopyalama izni vermez. Kaynaktaki bilgi:
Özgün cümle yapısıyla,
Ansiklopedik biçimde,
Gereksiz ayrıntılar çıkarılarak,
Kaynağın anlamı değiştirilmeden
yeniden yazılmalıdır.
Uzun alıntılar, kurumsal biyografilerin aynen aktarılması, basın bültenlerinin kopyalanması ve haber metinlerinin büyük bölümlerinin kullanılması telif sorunlarına yol açabilir. Telif ihlali içeren sürümler yalnızca geri alınmakla kalmayabilir, madde geçmişinden de gizlenebilir.
Güncelleme İçin Kullanılan Kaynaklar Nasıl Değerlendirilmelidir?
Kaynak incelemesi yalnızca kaynağın adını kontrol etmekten ibaret değildir.
Her kaynak için şu sorular yöneltilebilir:
Kaynak yayımlanmış mı?
Kaynağa okuyucular erişebiliyor mu?
Yayının editoryal denetimi var mı?
Kaynak konu sahibinden bağımsız mı?
İçerik reklam veya basın bülteni niteliğinde mi?
Yazar konu hakkında uzman mı?
Kaynak eklenmek istenen bilgiyi doğrudan doğruluyor mu?
Bilgi güncel mi?
Kaynak başka bir yayından mı alıntı yapıyor?
Aynı iddia başka güvenilir kaynaklarda da yer alıyor mu?
Kaynakların sayısından çok niteliği ve konuya katkısı önemlidir. Aynı açıklamayı tekrar eden çok sayıda düşük nitelikli yayın, tek bir kapsamlı ve bağımsız kaynaktan daha güçlü kabul edilmeyebilir.
Profesyonel Wikipedia Güncelleme Çalışması Neleri Kapsar?
Ücretli bir güncelleme çalışması, yalnızca metnin Wikipedia’ya eklenmesinden ibaret görülmemelidir. Politikalara uygun bir çalışma kapsamında aşağıdaki aşamalar bulunabilir:
Mevcut maddenin sürüm geçmişinin incelenmesi,
Daha önce geri alınan düzenlemelerin tespit edilmesi,
Madde tartışmalarının değerlendirilmesi,
Sayfa koruma düzeyinin kontrol edilmesi,
Mevcut kaynakların güvenilirlik analizinin yapılması,
Yeni kaynakların bağımsızlık ve içerik bakımından sınıflandırılması,
Güncellenebilecek bilgilerin belirlenmesi,
Ansiklopedik önem taşımayan taleplerin ayrıştırılması,
Tarafsız metin taslağının hazırlanması,
Çıkar çatışması ve ücretli katkı açıklamalarının yapılması,
Tartışma sayfasında değişiklik talebi sunulması,
Editör görüşlerine göre metnin yeniden değerlendirilmesi.
Ücret ödenmesi, bir değişikliğin kabulünü veya kalıcı olmasını garanti etmez. Nihai içerik; Wikipedia politikaları, kaynakların niteliği ve topluluk değerlendirmesi doğrultusunda şekillenir.
Ücretli katkı sağlayan kişilerin ilgili platformdaki açıklama yükümlülüklerini yerine getirmesi gerekir. Gizli ücretli düzenleme, çıkar çatışması ve topluluk güveni bakımından ayrı sorunlar oluşturabilir.
Güncelleme Sonrasında Bilgi Kalıcı Olur mu?
Wikipedia’ya eklenen hiçbir bilginin süresiz kalacağına ilişkin garanti verilemez.
Bir değişiklik daha sonra:
Yeni kaynakların ortaya çıkması,
Kaynağın güvenilirliğinin sorgulanması,
Maddenin yeniden yapılandırılması,
Topluluk fikir birliğinin değişmesi,
Bilginin güncelliğini kaybetmesi,
Daha deneyimli editörlerin incelemesi,
Politika ihlalinin sonradan fark edilmesi
nedeniyle değiştirilebilir veya kaldırılabilir.
Wikipedia açık ve sürekli gelişen bir ansiklopedi olduğu için maddeler farklı zamanlarda yeniden değerlendirilebilir. Bir güncellemenin kalıcılığını güçlendiren temel unsurlar; güçlü kaynaklandırma, tarafsız anlatım, ansiklopedik önem ve şeffaf düzenleme sürecidir.
Wikipedia Güncelleme Sorunlarında Yaygın Yanlış Uygulamalar
Güncelleme sorunu yaşayan kişi ve kuruluşların başvurduğu bazı yöntemler, sorunu daha karmaşık hâle getirebilir.
Yaygın yanlış uygulamalar şunlardır:
Aynı metni tekrar tekrar eklemek,
Birden fazla hesapla aynı değişikliği desteklemek,
Kaynaksız bilgiyi “herkes biliyor” gerekçesiyle savunmak,
Şirket sitesini bağımsız kaynak gibi sunmak,
Eleştirel bilgileri açıklama yapmadan kaldırmak,
Editörlerle kişisel tartışmaya girmek,
Değişikliği yapan editörü suçlamak,
Reklam metnini küçük değişikliklerle tekrar eklemek,
Kaynakta bulunmayan sonuçlar çıkarmak,
Ücretli ilişkiyi gizlemek,
Çok sayıda basın bülteni bağlantısını bağımsız haber gibi göstermek,
Maddenin geçmişini incelemeden düzenleme yapmak.
Wikipedia’daki anlaşmazlıkların kişisel değil, içerik ve kaynak temelli ele alınması gerekir. Topluluk uygulamalarında katılımcıların kişiliği yerine içeriğin ve gerekçelerin tartışılması esastır.
Sağlıklı Bir Wikipedia Güncellemesinin Temel Özellikleri
Politikalara uygun bir güncelleme genel olarak şu özellikleri taşır:
Doğrulanabilirdir: Her önemli bilgi güvenilir bir kaynakla desteklenir.
Tarafsızdır: Tanıtım, savunma veya itibarsızlaştırma dili içermez.
Bağımsız kaynaklara dayanır: Konu sahibinin kendi açıklamalarına aşırı ağırlık verilmez.
Ansiklopedik önem taşır: Geçici veya rutin gelişmeler yerine kalıcı bilgiler ele alınır.
Özgün araştırma içermez: Kaynaklarda bulunmayan sonuçlar çıkarılmaz.
Orantılıdır: Bilgilere kaynaklardaki önemleri ölçüsünde yer verilir.
Şeffaftır: Çıkar çatışması veya ücretli katkı söz konusuysa gerekli açıklamalar yapılır.
Teknik olarak uygundur: Kaynak, şablon ve biçimlendirme yapısı korunur.
Tartışmaya açıktır: Uyuşmazlık hâlinde topluluk değerlendirmesi dikkate alınır.
Tarihsel bağlamı korur: Yeni bilgi eklenirken geçmişteki önemli bilgiler gereksiz yere silinmez.
Wikipedia güncelleme sorunları çoğunlukla bilginin güncel olup olmamasından değil, kaynaklandırma, tarafsızlık, ansiklopedik önem, çıkar çatışması ve topluluk fikir birliği gibi temel ölçütlerden kaynaklanır.
Bir şirketin, kişinin veya kurumun elindeki bilginin doğru olması, bu bilginin Wikipedia’ya aynı biçimde aktarılabilmesi için yeterli değildir. Bilginin yayımlanmış kaynaklarla doğrulanması, maddenin konusu açısından önem taşıması ve tarafsız bir anlatımla sunulması gerekir.
Geri alınan bir değişikliğin tekrar eklenmesi yerine geri alma gerekçesinin incelenmesi; korumalı veya tartışmalı maddelerde ise değişiklik talebinin tartışma sayfasında kaynaklarıyla birlikte sunulması daha uygun bir yöntemdir.
Wikipedia maddeleri konu sahipleri tarafından yönetilen resmî profiller değildir. Güncellemeler, ilgili kişinin veya kuruluşun tercihleri yerine bağımsız kaynaklar, ansiklopedik içerik politikaları ve topluluk değerlendirmesi doğrultusunda şekillenir.
