Wikipedia Editörleri Kaynakları Nasıl Değerlendirir?
Wikipedia editörleri bir kaynağı değerlendirirken yayıncının itibarı, editoryal denetim süreci, konu uzmanlığı, bağımsızlık, güncellik ve kaynağın ileri sürülen iddiayı doğrudan destekleyip desteklemediği gibi ölçütleri birlikte inceler.
Wikipedia’da Kaynak Değerlendirmesinin Temel Amacı
Wikipedia’daki kaynak değerlendirme süreci, bir bilginin mutlak anlamda doğru olup olmadığına ilişkin kişisel kanaat oluşturmaktan farklıdır. Temel amaç, maddelerde yer alan bilgilerin okuyucular tarafından kontrol edilebilecek yayımlanmış ve güvenilir kaynaklara dayandırılmasını sağlamaktır.
Wikipedia’nın Doğrulanabilirlik politikası uyarınca maddelerdeki bilgilerin güvenilir ve yayımlanmış kaynaklara atfedilebilir olması gerekir. Doğrudan alıntılar ile itiraz edilmiş veya itiraz edilmesi muhtemel bilgiler için kaynak gösterilmesi özellikle önemlidir. Kaynaklandırılmayan içerikler işaretlenebilir veya maddeden çıkarılabilir.
Bu yaklaşım üç temel içerik ilkesiyle birlikte değerlendirilir:
Doğrulanabilirlik: Bilginin güvenilir bir yayında bulunabilmesi
Tarafsız bakış açısı: Güvenilir kaynaklarda yer alan önemli görüşlerin ağırlıkları oranında aktarılması
Özgün araştırma yapmama: Editörlerin yayımlanmamış sonuçlar, analizler veya çıkarımlar üretmemesi
Bu nedenle bir kaynağın mevcut olması, söz konusu kaynağın her koşulda kullanılabileceği anlamına gelmez. Kaynağın niteliği, konuyla ilişkisi, bağımsızlığı ve iddia ile uyumu ayrıca değerlendirilir.
Kaynak Güvenilirliği Tek Bir Ölçüte Bağlı Değildir
Wikipedia’da kaynaklar için bütün konularda geçerli, değişmez ve mekanik bir puanlama sistemi bulunmaz. Kaynak güvenilirliği çoğunlukla bağlama bağlıdır.
Aynı yayın kuruluşu, bir konuda güvenilir kabul edilirken başka bir konuda sınırlı biçimde kullanılabilir. Benzer şekilde, güvenilir bir gazetede yayımlanan haber metni ile aynı gazetedeki köşe yazısı aynı nitelikte değerlendirilmez.
Editörler genellikle şu sorular üzerinde durur:
Kaynağı kim yayımlamıştır?
İçerik editoryal denetimden geçmiş midir?
Yazarın konu hakkında uzmanlığı bulunmakta mıdır?
Yayın hatalarını düzeltme ve şeffaflık mekanizmasına sahip midir?
Kaynak, ele aldığı kişi veya kuruluştan bağımsız mıdır?
İçerik olgusal bir haber, yorum, görüş veya tanıtım metni midir?
Kaynak, maddede yazılan cümleyi doğrudan desteklemekte midir?
İddianın önemi ile kaynağın kalitesi arasında uygunluk bulunmakta mıdır?
Bu soruların yanıtları birlikte değerlendirilir. Tek bir olumlu özellik, kaynağı otomatik olarak güvenilir hâle getirmez.
Yayıncının İtibarı ve Editoryal Denetim
Editoryal denetim ne anlama gelir?
Editoryal denetim, yayımlanacak içeriğin yayın öncesinde veya sonrasında belirli doğruluk, dil, etik ve kalite standartlarına göre incelenmesini ifade eder.
Yerleşik editoryal süreçlere sahip yayınlarda genellikle şu mekanizmalar bulunur:
Editör incelemesi
Bilgi doğrulama
Kaynak kontrolü
Hukuki inceleme
Düzeltme ve tekzip politikası
Yazar kimliğinin ve sorumluluğunun açıklanması
Yayın ilkelerinin kamuya açık olması
Bir kaynağın kurumsal olarak tanınmış olması tek başına yeterli değildir. Editörler, kullanılan içeriğin söz konusu yayın kuruluşunun editoryal olarak denetlenen bölümü içinde yer alıp almadığını da inceler.
Örneğin aynı internet sitesinde şu içerik türleri bulunabilir:
Profesyonel editörler tarafından hazırlanan haberler
Ajanslardan aktarılan içerikler
Köşe yazıları
Sponsorlu içerikler
Kullanıcı yorumları
Marka iş birlikleri
Basın bültenleri
Bu içeriklerin tamamı aynı güvenilirlik düzeyinde değerlendirilmez.
Düzeltme politikası neden önemlidir?
Güvenilir yayınların hata yapmayacağı varsayılmaz. Asıl ölçütlerden biri, hataların nasıl ele alındığıdır.
Aşağıdaki uygulamalar yayıncının güvenilirliğini destekleyebilir:
Hataların açık biçimde düzeltilmesi
Değişiklik tarihinin gösterilmesi
Yanlış bilgilerin geri çekilmesi
Okuyucu şikâyetleri için iletişim kanalı bulunması
Editoryal standartların yayımlanması
Düzeltme mekanizması bulunmayan, yazar bilgisi vermeyen veya içeriğin nasıl üretildiğini açıklamayan platformlar daha dikkatli değerlendirilir.
Yazarın Uzmanlığı ve Yetkinliği
Bir kaynağın güvenilirliği değerlendirilirken yalnızca yayıncı değil, içeriği hazırlayan kişinin konu uzmanlığı da dikkate alınabilir.
Özellikle akademik, hukuki, tarihsel, bilimsel ve teknik konularda şu unsurlar önem taşır:
Yazarın akademik eğitimi
İlgili alandaki mesleki deneyimi
Konuya ilişkin önceki yayınları
Bağlı bulunduğu kurum
Alan uzmanları arasındaki itibarı
Çalışmanın bilimsel veya mesleki incelemeden geçip geçmediği
Ancak uzmanlık, her tür iddia için sınırsız güvenilirlik sağlamaz. Bir kişinin belirli bir alanda uzman olması, uzmanlık alanı dışındaki görüşlerini aynı ölçüde güvenilir hâle getirmez.
Örneğin bir ekonomi profesörünün iktisadi analizleri kendi alanı bakımından değerlendirilebilirken, tıbbi bir konuda yaptığı kişisel açıklama uzman kaynağı olarak kabul edilmeyebilir.
Kaynağın Konudan Bağımsız Olması
Bağımsız kaynak nedir?
Bağımsız kaynak, ele aldığı kişi, şirket, kuruluş, ürün veya olayla doğrudan kurumsal, mali ya da kişisel bağlantısı bulunmayan kaynaktır.
Bir şirket hakkında şu kaynaklar genellikle bağımsız kabul edilmez:
Şirketin resmî internet sitesi
Şirketin basın bülteni
Kurumsal sosyal medya hesabı
Şirket tarafından hazırlanan faaliyet raporu
Şirket yöneticisinin röportajı
Ücretli tanıtım yazısı
Marka tarafından finanse edilen araştırma
Şirketin reklam veya halkla ilişkiler metni
Bu tür kaynaklar belirli ve tartışmasız bilgiler için kullanılabilir. Örneğin bir kuruluşun resmî unvanı, yayımladığı ürün listesi veya kendi açıkladığı kurumsal yapı, uygun atıfla resmî kaynaklardan aktarılabilir.
Bununla birlikte, aşağıdaki iddiaların yalnızca kuruluşun kendi açıklamalarına dayandırılması yeterli görülmez:
Sektör lideri olduğu
Yenilikçi veya öncü olduğu
Geniş toplumsal etkiye sahip olduğu
Rakiplerinden üstün olduğu
Kamuoyunda önemli kabul edildiği
Başarılarının bağımsız biçimde doğrulandığı
Ansiklopedik açıdan kayda değer olduğu
Bu tür değerlendirmeler için konu hakkında bağımsız ve güvenilir kaynaklarda anlamlı kapsam bulunması gerekir.
Bağımsızlık neden önemlidir?
Bağımsızlık, kaynağın konu hakkında kendi çıkarlarından etkilenmeden değerlendirme yapabilme olasılığını artırır. Özellikle kişi, şirket, marka ve kuruluş maddelerinde bağımsız kaynaklar şu amaçlarla kullanılır:
Konunun kamusal önemini göstermek
Başarı ve eleştirileri dışarıdan değerlendirmek
Tanıtım dilini ayıklamak
Konunun yalnızca kendi beyanına dayanmasını önlemek
Ansiklopedik kayda değerliği incelemek
Bir kaynağın bağımsız olması, otomatik olarak güvenilir olduğu anlamına gelmez. Bağımsızlık ve güvenilirlik ayrı ölçütlerdir. Kişisel bir blog bağımsız olabilir; ancak editoryal denetim veya uzmanlık taşımadığı için önemli iddiaları desteklemeye uygun olmayabilir.
Birincil, İkincil ve Üçüncül Kaynaklar
Wikipedia editörleri kaynakları bilgi üretimindeki konumlarına göre birincil, ikincil ve üçüncül kaynaklar şeklinde sınıflandırabilir.
Birincil kaynaklar
Birincil kaynak, olayın, araştırmanın veya işlemin doğrudan kaydını içeren özgün materyaldir.
Örnekler:
Mahkeme kararları
Kanun metinleri
Arşiv belgeleri
Şirket faaliyet raporları
Nüfus kayıtları
Bilimsel deney raporları
Anketlerin ham sonuçları
Konuşma metinleri
Röportajlar
Resmî açıklamalar
Günlükler ve mektuplar
Birincil kaynaklar belirli olguları doğrulamak için kullanılabilir. Ancak bu kaynaklardan yorum, niyet, önem veya sonuç çıkarılması özgün araştırma riski doğurabilir.
Örneğin bir mahkeme kararının tarihini ve hüküm bölümünü aktarmak mümkün olabilir. Buna karşılık kararın hukuk tarihindeki etkisini editörün kendisinin yorumlaması uygun değildir. Böyle bir değerlendirme, konu hakkında yayımlanmış güvenilir ikincil kaynaklara dayanmalıdır.
İkincil kaynaklar
İkincil kaynak, birincil materyalleri analiz eden, yorumlayan, karşılaştıran veya bağlama yerleştiren kaynaktır.
Örnekler:
Akademik inceleme makaleleri
Tarih kitapları
Eleştirel biyografiler
Araştırmacı gazetecilik dosyaları
Bilimsel derlemeler
Alan uzmanlarının analizleri
Belgesel araştırmaları
Wikipedia maddeleri genel olarak güvenilir ikincil kaynaklara dayanır. Bunun nedeni, ansiklopedik metnin yalnızca olayları sıralamakla kalmayıp bunların güvenilir yayınlar içindeki bağlamını ve ağırlığını da yansıtmasıdır.
İkincil kaynaklar şu konularda özellikle önemlidir:
Bir olayın tarihsel önemi
Bir kişinin kariyerinin değerlendirilmesi
Bir bilimsel görüşün alan içindeki konumu
Bir şirketin sektörel etkisi
Bir eserin eleştirel karşılanışı
Bir tartışmanın tarafları ve sonuçları
Bir konunun ansiklopedik kayda değerliği
Üçüncül kaynaklar
Üçüncül kaynak, birden fazla birincil ve ikincil kaynaktaki bilgileri derleyen başvuru kaynağıdır.
Örnekler:
Ansiklopediler
Sözlükler
El kitapları
Bibliyografyalar
Kronolojiler
Akademik veri tabanları
Alan rehberleri
Üçüncül kaynaklar genel çerçeve, terminoloji ve yerleşik bilgi için yararlı olabilir. Ancak ayrıntılı veya tartışmalı iddialarda daha doğrudan ikincil kaynaklara ihtiyaç duyulabilir.
Kaynak İddia Eşleşmesi
Bir kaynağın güvenilir olması, maddede yazılan her cümleyi desteklediği anlamına gelmez. Editörler, kaynak ile iddia arasında açık ve doğrudan bir ilişki bulunup bulunmadığını inceler.
Kaynak cümleyi gerçekten destekliyor mu?
Aşağıdaki durumlar kaynak–iddia uyumsuzluğuna örnek oluşturabilir:
Kaynak yalnızca şirketin kurulduğunu söylerken maddede şirketin sektör lideri olduğunun yazılması
Kaynak kişinin bir ödüle aday olduğunu belirtirken maddede ödülü kazandığının ileri sürülmesi
Kaynak bir iddiayı üçüncü bir kişinin görüşü olarak aktarırken maddede bunun kesin gerçek gibi sunulması
Kaynak sınırlı bir araştırma sonucunu bildirirken maddede genel bilimsel uzlaşı varmış gibi yazılması
Kaynak yerel bir başarıdan söz ederken maddede uluslararası tanınırlık bulunduğunun belirtilmesi
Kaynakta bulunmayan anlamların cümleye eklenmesi, kaynakların aşırı yorumlanması veya özgün sentez olarak değerlendirilebilir.
Wikipedia’nın özgün araştırma yasağı, maddelerdeki bilgilerin güvenilir yayımlanmış kaynaklar tarafından doğrudan desteklenmesini gerektirir. Editörlerin farklı kaynaklardaki bilgileri birleştirerek kaynakların açıkça ileri sürmediği yeni bir sonuç üretmesi uygun değildir.
İddianın kapsamı kaynağın kapsamını aşmamalıdır
Kaynak belirli bir dönem, bölge veya örneklem hakkında bilgi veriyorsa, Wikipedia cümlesi de bu sınırları yansıtmalıdır.
Örneğin:
Kaynakta: “Araştırmaya katılan 500 kişi arasında ürün bilinirliği yüzde 40 olarak ölçülmüştür.”
Uygun olmayan aktarım: “Ürün toplumun yüzde 40’ı tarafından bilinmektedir.”
Daha uygun aktarım: “Belirtilen araştırmada yer alan 500 katılımcının yüzde 40’ı ürünü bildiğini ifade etmiştir.”
Bu ayrım, kaynağın bulgularını genelleştirmemek bakımından önemlidir.
Olağanüstü İddialar ve Kaynak Kalitesi
İddianın önemi, tartışmalı niteliği veya doğurabileceği sonuçlar arttıkça daha güçlü kaynaklara ihtiyaç duyulur.
Özellikle şu tür iddialar dikkatli kaynaklandırılır:
Ağır suç isnatları
Bilimsel uzlaşıya aykırı açıklamalar
Bir kişinin itibarıyla ilgili olumsuz iddialar
Sağlık ve tedavi iddiaları
Büyük mali usulsüzlükler
Tarihsel olarak tartışmalı yorumlar
Komplo teorileri
Olağanüstü başarı veya rekor iddiaları
Kamuoyunda geniş etki doğurduğu ileri sürülen olaylar
Tek bir düşük kaliteli kaynak, bu tür iddialar için yeterli olmayabilir. Editörler birden fazla bağımsız ve güvenilir kaynağın bulunup bulunmadığını, kaynakların birbirinden bağımsız biçimde doğrulama yapıp yapmadığını ve iddianın kaynaklarda nasıl çerçevelendiğini inceler.
Yaşayan Kişiler Hakkındaki Kaynaklar
Yaşayan kişilerle ilgili maddelerde kaynak kullanımı daha sıkı değerlendirilir. Yanlış, eksik veya bağlamından koparılmış bilgiler kişinin itibarı, güvenliği ve özel hayatı üzerinde doğrudan sonuç doğurabilir.
Bu nedenle yaşayan kişiler hakkında:
İtiraz edilmesi muhtemel bilgiler açık biçimde kaynaklandırılmalıdır.
Zayıf kaynaklara dayanan olumsuz iddialar kullanılmamalıdır.
Söylenti ve doğrulanmamış suçlamalar aktarılmamalıdır.
Kaynağın yalnızca başlığına değil, tam içeriğine bakılmalıdır.
Güncelliğini kaybetmiş bilgiler yeniden kontrol edilmelidir.
Özel hayatla ilgili ayrıntıların ansiklopedik önemi değerlendirilmelidir.
Mahkeme kararı, soruşturma ve suçlama kavramları birbirine karıştırılmamalıdır.
Bir kişinin suçlandığını belirten kaynak, kişinin suçu işlediğini kanıtlayan kaynak olarak kullanılamaz. İddianın hukuki durumu ve kaynağın kullandığı dil korunmalıdır.
Akademik ve Bilimsel Kaynakların Değerlendirilmesi
Hakemli yayınlar
Hakemli akademik yayınlar, çalışma alanındaki uzmanlar tarafından değerlendirilmiş araştırmaları içerir. Ancak hakemli olması, bir makaledeki bütün sonuçların kesin veya tartışmasız olduğu anlamına gelmez.
Editörler akademik kaynakları değerlendirirken şunları inceler:
Derginin akademik itibarı
Hakemlik sürecinin niteliği
Yazarların uzmanlığı
Çalışmanın yöntemi
Örneklem büyüklüğü
Bulguların başka araştırmalarla uyumu
Makalenin geri çekilip çekilmediği
Çalışmanın birincil mi yoksa derleme mi olduğu
Yayının güncelliği
Alan içindeki bilimsel uzlaşı
Tek bir araştırma, özellikle yeni veya sınırlı bir çalışma ise, bütün bilim alanının görüşü gibi sunulmamalıdır.
Derleme ve sistematik incelemeler
Bilimsel ve özellikle biyomedikal konularda derleme makaleleri, sistematik incelemeler, meta-analizler, akademik kitaplar ve uzman kuruluşların kılavuzları, tekil çalışmalara göre daha geniş bir kanıt tabanını değerlendirebilir.
Wikipedia’nın tıbbi kaynaklara ilişkin rehberi, biyomedikal bilgilerin güvenilir, bağımsız ve yayımlanmış ikincil kaynaklara dayanmasını; güncel bilimsel bilgiyi doğru biçimde yansıtmasını öngörür. Sistematik incelemeler, saygın tıp dergilerindeki derlemeler, uzmanlarca hazırlanmış akademik kitaplar ve ulusal ya da uluslararası uzman kuruluşların kılavuzları bu alanda tercih edilen kaynaklar arasındadır.
Güncellik
Bilimsel bilgi zaman içinde değişebilir. Bu nedenle editörler yalnızca kaynağın akademik niteliğini değil, yayımlanma tarihini de değerlendirir.
Eski bir kaynak şu durumlarda kullanılabilir:
Tarihsel görüşü aktarmak
Bilim tarihindeki gelişimi açıklamak
Dönemin yaklaşımını göstermek
Sonraki çalışmalarla karşılaştırma yapmak
Buna karşılık güncel tedavi, risk, teşhis veya bilimsel uzlaşı hakkında eski kaynakların tek başına kullanılması uygun olmayabilir.
Haber Kaynaklarının Değerlendirilmesi
Haber kaynakları özellikle güncel olaylar, kamuoyu tartışmaları, kurum açıklamaları ve kişilerin faaliyetleri hakkında sık kullanılır.
Editörler haber kaynağını incelerken şu ayrımları yapar:
Haber ile yorum arasındaki fark
Bir gazetenin haber bölümü ile köşe yazısı aynı amaçla kullanılmaz.
Haber metni, doğrulanabilir olayları aktarmak için kullanılabilir.
Köşe yazısı, yazarın görüşünü gösterebilir.
Editoryal yazı, yayın kuruluşunun kurumsal tutumunu yansıtabilir.
Analiz yazısı, olayları yorumlayabilir.
Sponsorlu içerik, reklam veya tanıtım amacı taşıyabilir.
Bir yorum yazısındaki değerlendirme, nesnel olgu gibi sunulmamalıdır. Gerekirse görüş açıkça sahibine atfedilmelidir.
Haber ajansı içeriği
Farklı internet sitelerinde yayımlanan benzer haberler, gerçekte aynı haber ajansı metnine dayanabilir. Bu durumda çok sayıda bağlantının bulunması, çok sayıda bağımsız doğrulama bulunduğu anlamına gelmez.
Editörler haberlerin:
Aynı ajans metnini kopyalayıp kopyalamadığını
Ortak bir basın bültenine dayanıp dayanmadığını
Bağımsız araştırma içerip içermediğini
Yeni bilgi veya analiz sağlayıp sağlamadığını
inceleyebilir.
Son dakika haberleri
Gelişmekte olan olaylarda ilk haberler eksik, geçici veya hatalı olabilir. İlk saatlerde yayımlanan bilgiler daha sonra düzeltilebilir.
Bu nedenle editörler:
Güncellenmiş haberleri kontrol eder.
Olayın kesinleşmiş yönleri ile iddiaları ayırır.
Resmî açıklamaları uygun atıfla aktarır.
Erken haberlerdeki spekülasyonları sınırlı kullanır.
Daha sonraki kapsamlı incelemeleri tercih edebilir.
Resmî Kaynakların Kullanımı
Resmî kaynaklar doğrudan bilgi sağlayabilir; ancak bağımsız değildir.
Resmî kaynaklara örnek olarak şunlar gösterilebilir:
Bakanlık internet siteleri
Belediye kayıtları
Mahkeme kararları
Meclis tutanakları
Şirket açıklamaları
Üniversite personel sayfaları
Sanatçıların veya sporcuların resmî siteleri
Kamu kurumlarının istatistikleri
Seçim kurullarının sonuçları
Bu kaynaklar aşağıdaki bilgiler için uygun olabilir:
Tarihler
Mevzuat metinleri
Kurumsal görevler
Resmî sonuçlar
Açıklanmış sayısal veriler
Kuruluş yapısı
Kişinin kendi beyanı
Ancak resmî kaynak, kendisi hakkında bağımsız değerlendirme sağlayamaz. Bir kurumun kendi başarısı, itibarı veya önemi hakkındaki açıklaması, dışarıdan yapılmış ansiklopedik bir değerlendirme yerine geçmez.
Öz-Yayın Kaynakları
Öz-yayın, geleneksel bir yayıncı veya bağımsız editoryal denetim olmadan doğrudan yayımlanan içeriği ifade eder.
Örnekler:
Kişisel bloglar
Sosyal medya paylaşımları
Kişisel internet siteleri
Video paylaşım kanalları
Forum gönderileri
Şirket blogları
Kullanıcı tarafından oluşturulan içerikler
Kendi kendine yayımlanan kitaplar
Bu kaynaklar genellikle üçüncü kişiler hakkındaki tartışmalı iddialar için uygun değildir.
Bununla birlikte bir kişinin kendi açıklaması, aşağıdaki koşulların sağlanması hâlinde sınırlı biçimde kullanılabilir:
İddia yalnızca kaynağın sahibi hakkındadır.
İfade olağanüstü veya tartışmalı değildir.
Üçüncü kişiler hakkında iddia içermemektedir.
İçeriğin kim tarafından yayımlandığı doğrulanabilmektedir.
Kullanım biçimi tanıtım amacı taşımamaktadır.
Daha güçlü bir kaynakla çelişmemektedir.
Örneğin bir yazarın kendi sitesinde yayımladığı eser listesi, kendi çalışmalarının temel bibliyografik bilgileri için kullanılabilir. Ancak yazarın kendisini “döneminin en etkili yazarı” olarak tanımlaması ansiklopedik bir olgu olarak aktarılamaz.
Sosyal Medya Paylaşımları Kaynak Olabilir mi?
Sosyal medya içerikleri, paylaşımı yapan kişinin kendi sözlerini doğrulamak için sınırlı biçimde kullanılabilir.
Örneğin doğrulanmış bir resmî hesap üzerinden yapılan açıklama, “kurum şu açıklamayı yaptı” biçiminde kaynak gösterilebilir. Ancak bu açıklamanın doğruluğu veya önemi ayrıca değerlendirilmelidir.
Sosyal medya paylaşımlarında şu riskler bulunur:
Hesabın taklit edilmiş olması
Paylaşımın silinmesi
İçeriğin bağlamdan koparılması
Hesabın ele geçirilmesi
Ekran görüntüsünün değiştirilmesi
Paylaşımın ironi veya mizah içermesi
Üçüncü kişiler hakkında doğrulanmamış iddialar bulunması
Bu nedenle sosyal medya, özellikle tartışmalı konularda bağımsız haber veya akademik kaynakların yerine kullanılmaz.
Basın Bültenleri ve Sponsorlu İçerikler
Basın bültenleri, bir kişi veya kuruluş tarafından kamuoyuna kendi faaliyetlerini duyurmak amacıyla hazırlanır. Bu nedenle bağımsız kaynak değildir.
Bir haber sitesinin basın bültenini yayımlaması, içeriği otomatik olarak bağımsız gazetecilik ürünü hâline getirmez.
Basın bülteni kaynaklı içerikler şu özelliklerle tanınabilir:
Birçok sitede aynı cümlelerin kullanılması
Aşırı olumlu veya tanıtıcı dil
Eleştirel değerlendirme bulunmaması
Haber yazarının belirtilmemesi
“İş birliği”, “sponsorlu”, “reklam” veya “tanıtım” ibaresi
İletişim veya satış bilgileri
Kuruluşun açıklamalarının sorgulanmadan aktarılması
Bu tür içerikler, kuruluşun kendi açıklamasını göstermek için kullanılabilir; ancak bağımsız tanınırlık, başarı veya kayda değerlik kanıtı olarak değerlendirilmez.
İnternet Sitesinin Tasarımı Güvenilirlik Kanıtı Değildir
Profesyonel tasarıma sahip bir internet sitesi güvenilmez olabilir; sade veya eski tasarımlı bir akademik arşiv ise güvenilir bilgiler içerebilir.
Editörler kaynağı şu görsel unsurlara dayanarak değerlendirmez:
Site tasarımının modernliği
Logo kullanımı
Arama motorundaki sırası
Sosyal medya takipçi sayısı
Alan adının kısa veya etkileyici olması
Sitenin çok sayıda reklam alması
İçeriğin profesyonel biçimde yazılmış görünmesi
Bunun yerine içeriğin kim tarafından, hangi süreçle ve hangi kanıtlara dayanılarak yayımlandığı araştırılır.
Arama Motorunda Görünmek Kaynağı Güvenilir Yapmaz
Bir içeriğin arama motorlarında üst sıralarda yer alması, Wikipedia açısından güvenilirlik kanıtı değildir.
Arama motoru sıralamaları aşağıdaki etkenlerden etkilenebilir:
Arama motoru optimizasyonu
Reklam bütçesi
Bağlantı profili
Kullanıcı davranışları
Teknik site performansı
İçerik güncelleme sıklığı
Kişiselleştirilmiş arama sonuçları
Wikipedia editörleri kaynakları arama sıralamasına göre değil, editoryal nitelik, uzmanlık, bağımsızlık ve iddia desteği üzerinden değerlendirir.
Kaynak Sayısı ile Kaynak Kalitesi Arasındaki Fark
Çok sayıda kaynak bulunması, içeriğin güçlü biçimde kaynaklandırıldığı anlamına gelmeyebilir.
Onlarca bağlantı şu durumlarda sınırlı değer taşıyabilir:
Tamamı aynı basın bültenini yayımlıyorsa
Aynı haber ajansından kopyalanmışsa
Konuyu yalnızca kısa biçimde anıyorsa
Kaynakların tamamı konuya bağlı kuruluşlara aitse
İçerikler kullanıcılar tarafından oluşturulmuşsa
Kaynakların hiçbirinde ayrıntılı inceleme bulunmuyorsa
Bağlantılar yalnızca ürün veya etkinlik duyurusu içeriyorsa
Buna karşılık birkaç bağımsız, güvenilir ve ayrıntılı ikincil kaynak; çok sayıda yüzeysel kaynaktan daha fazla ansiklopedik değer taşıyabilir.
Kaynakta Konunun Ne Ölçüde Ele Alındığı
Bir kaynağın yalnızca konuya ait adı içermesi, konuyu anlamlı biçimde ele aldığı anlamına gelmez.
Editörler kapsam derinliğini değerlendirirken şu ayrımları yapar:
Önemsiz veya geçici değinme
Bir listedeki isim
Etkinlik programındaki katılımcı
Şirket rehberindeki kayıt
Ürün satış sayfası
Kısa duyuru
Tek cümlelik anma
Veri tabanı kaydı
Sosyal medya etiketi
Bu tür içerikler belirli ayrıntıları doğrulayabilir; ancak konunun ansiklopedik önemini göstermeyebilir.
Anlamlı kapsam
Konunun geçmişini açıklayan haber dosyası
Bağımsız biyografik inceleme
Şirketin faaliyetlerini analiz eden sektör raporu
Bir eseri ayrıntılı değerlendiren eleştiri
Olayın nedenlerini ve sonuçlarını inceleyen akademik çalışma
Bir kişinin kariyerini kapsamlı biçimde ele alan profil
Bir kurumun toplumsal etkisini analiz eden araştırma
Anlamlı kapsam, kaynağın konu hakkında yalnızca bilgi vermesini değil, konuyu bağımsız biçimde ele almasını gerektirir.
Kaynaklar Arasındaki Çelişkiler Nasıl Ele Alınır?
Güvenilir kaynaklar aynı olay hakkında farklı bilgiler verebilir. Bu durumda editörler kendi başlarına hangi kaynağın “kesinlikle doğru” olduğuna karar vermek yerine uyuşmazlığın niteliğini inceler.
Değerlendirmede şu unsurlar dikkate alınabilir:
Kaynakların yayımlanma tarihleri
Daha sonra yapılmış düzeltmeler
Kaynakların olaya yakınlığı
Kullanılan yöntem
Yazarların uzmanlığı
Bilginin doğrudan mı dolaylı mı aktarıldığı
İddianın başka kaynaklarla doğrulanıp doğrulanmadığı
Alan içindeki genel görüş
Çelişki ansiklopedik açıdan önemliyse, farklı görüşler kaynaklardaki ağırlıkları oranında ve açık atıfla aktarılabilir.
Örneğin:
“Bazı erken dönem kaynaklar olay tarihini 1923 olarak verirken, daha sonraki arşiv araştırmaları 1924 tarihini göstermektedir.”
Bu tür bir ifade, editörün kendi hükmünü vermek yerine kaynaklar arasındaki farkı okuyucuya açıklar.
Tarafsızlık ile Kaynak Güvenilirliği Arasındaki İlişki
Tarafsızlık, bütün görüşlere eşit alan vermek anlamına gelmez. Wikipedia’da görüşlerin ağırlığı, güvenilir kaynaklarda nasıl ele alındıklarına göre belirlenir.
Bir görüş:
Akademik literatürde yaygın biçimde kabul ediliyorsa ana görüş olarak,
Kayda değer ancak azınlıkta kalıyorsa uygun oranda,
Güvenilir kaynaklarda marjinal kabul ediliyorsa sınırlı biçimde,
Yalnızca güvenilmez veya öz-yayın kaynaklarda bulunuyorsa maddede yer verilmeksizin
değerlendirilebilir.
Bu nedenle kaynak güvenilirliği yalnızca bir bilginin eklenip eklenmeyeceğini değil, maddede ne kadar yer kaplayacağını da etkiler.
Kaynak Güvenilirliği ile Kayda Değerlik Aynı Şey Değildir
Kaynak güvenilirliği, belirli bir iddianın desteklenip desteklenemeyeceğiyle ilgilidir.
Kayda değerlik ise bir konunun bağımsız bir Wikipedia maddesine konu olmaya uygun olup olmadığını değerlendirir.
Bir kuruluşun resmî sitesi kuruluş tarihini güvenilir biçimde doğrulayabilir. Ancak bu kaynak, kuruluşun bağımsız bir maddeye uygun olduğunu göstermez; çünkü kuruluştan bağımsız değildir.
Benzer biçimde:
Bir veri tabanı kişinin mesleğini doğrulayabilir.
Bir ödül sitesi adaylık bilgisini doğrulayabilir.
Bir şirket sicili kuruluş kaydını doğrulayabilir.
Bir sosyal medya hesabı kişinin kendi açıklamasını doğrulayabilir.
Fakat bunların hiçbiri tek başına konu hakkında bağımsız ve anlamlı kapsam bulunduğunu kanıtlamaz.
Ücretli Erişimli Kaynaklar Kullanılabilir mi?
Bir kaynağın ücretli abonelik gerektirmesi, kaynağı güvenilmez yapmaz.
Akademik dergiler, gazete arşivleri, kitaplar ve profesyonel veri tabanları ücretli olabilir. Wikipedia’daki doğrulanabilirlik ilkesi, her okuyucunun kaynağa ücretsiz erişebilmesini değil, kaynağın yayımlanmış ve ilke olarak kontrol edilebilir olmasını gerektirir.
Bununla birlikte editörlerin kaynak künyesini yeterli ayrıntıyla vermesi beklenir:
Yazar
Eser veya makale başlığı
Yayın adı
Yayıncı
Tarih
Sayfa numarası
Cilt ve sayı
DOI, ISBN veya arşiv bağlantısı
Bu bilgiler, kaynağa doğrudan erişemeyen okuyucuların dahi kaynağın varlığını ve niteliğini değerlendirmesine yardımcı olur.
Arşivlenmiş ve Erişilemeyen Kaynaklar
Bir internet bağlantısının zamanla çalışmaz hâle gelmesi, kaynağın başlangıçta geçersiz olduğu anlamına gelmez.
Editörler şu yöntemlere başvurabilir:
İnternet arşivlerini kontrol etmek
Yayının basılı nüshasını araştırmak
Aynı içeriğin resmî arşivde bulunup bulunmadığını incelemek
Bibliyografik bilgileri tamamlamak
Aynı iddiayı destekleyen daha güncel bir kaynak eklemek
Ancak kaynağın hiçbir şekilde doğrulanamaması, yayıncı veya yazar bilgilerinin bulunmaması ve içeriğin ne zaman yayımlandığının belirlenememesi güvenilirliği zayıflatabilir.
Çeviri ve Yabancı Dil Kaynakları
Wikipedia’da kaynakların maddenin yazıldığı dille aynı dilde olması zorunlu değildir. Güvenilir yabancı dil kaynakları kullanılabilir.
Bununla birlikte editörlerin şu konulara dikkat etmesi gerekir:
Çevirinin anlamı değiştirmemesi
Teknik terimlerin doğru aktarılması
Alıntıların bağlamının korunması
Kaynak başlığının ve yayın bilgilerinin doğru yazılması
Çevirinin editörün yorumunu içermemesi
Tartışmalı veya önemli bir ifadede, özgün dildeki metnin de dipnotta verilmesi yararlı olabilir.
Yapay Zekâ Tarafından Üretilen Metinler Kaynak Sayılır mı?
Yapay zekâ araçlarının oluşturduğu yanıtlar kendi başlarına güvenilir, yayımlanmış kaynak olarak değerlendirilmez.
Bunun temel nedenleri şunlardır:
Yanıtların sabit bir yayın sürümü bulunmayabilir.
Kullanılan kaynaklar açıklanmayabilir.
Gerçekte var olmayan bilgiler üretilebilir.
Atıflar yanlış veya uydurma olabilir.
İçerik editoryal ya da akademik incelemeden geçmeyebilir.
Aynı soruya farklı zamanlarda farklı yanıtlar verilebilir.
Yapay zekâ araçları araştırma sürecinde anahtar kelime, konu başlığı veya kaynak arama önerisi sağlayabilir. Ancak Wikipedia’ya eklenecek bilgiler, yapay zekânın yanıtına değil, doğrulanabilen özgün yayımlanmış kaynaklara dayandırılmalıdır.
Kaynak Listeleri ve Topluluk Görüşü
Bazı Wikipedia dil sürümlerinde sık tartışılan yayınlar hakkında topluluk değerlendirmelerini özetleyen sayfalar bulunabilir. İngilizce Wikipedia’daki Perennial Sources listesi bunlardan biridir.
Bu tür listeler:
Önceki topluluk tartışmalarını özetler.
Bazı yayınlar hakkındaki genel fikir birliğini gösterir.
Kaynağın hangi bağlamlarda kullanılabileceğini açıklayabilir.
Editörlere başlangıç noktası sağlar.
Ancak bu listeler, her kaynak için otomatik bir kabul veya yasak sistemi oluşturmaz. İngilizce Wikipedia’daki ilgili liste de kendisini eksiksiz bir güvenilir kaynak kataloğu olarak tanımlamaz; kullanım bağlamının ayrıca değerlendirilmesi gerekir.
Her dil sürümünün kendi politikaları, yönergeleri ve topluluk kararları bulunabilir. Bu nedenle bir dil sürümündeki değerlendirme, başka bir dil sürümünde otomatik olarak bağlayıcı olmayabilir.
Editörlerin Uyguladığı Pratik Kaynak Kontrolü
Bir kaynak maddeye eklenmeden önce aşağıdaki sıraya benzer bir inceleme yapılabilir.
1. Kaynağın kimliği belirlenir
Yayıncı kimdir?
Yazar kimdir?
Yayın tarihi nedir?
İçerik türü nedir?
Kaynağın özgün sürümü bulunabiliyor mu?
2. Yayın süreci incelenir
Editoryal denetim var mı?
Hakemlik uygulanmış mı?
Düzeltme politikası bulunuyor mu?
İçerik sponsorlu mu?
Metin başka bir kaynaktan kopyalanmış mı?
3. Bağımsızlık değerlendirilir
Kaynak konuya mali veya kurumsal olarak bağlı mı?
İçerik basın bültenine mi dayanıyor?
Yazarın çıkar çatışması var mı?
Kaynak bağımsız araştırma yapmış mı?
4. İddia ile kaynak karşılaştırılır
Kaynak cümleyi açıkça destekliyor mu?
İddia kaynaktan daha geniş mi?
Kaynak olgudan mı yoksa görüşten mi söz ediyor?
Aktarılan bilgi bağlamından koparılmış mı?
5. İddianın hassasiyeti belirlenir
Yaşayan kişi hakkında mı?
Sağlık veya güvenlik bilgisi mi?
Suçlama içeriyor mu?
Tartışmalı veya olağanüstü bir iddia mı?
Daha güçlü veya ek kaynak gerekiyor mu?
6. Kaynağın ağırlığı değerlendirilir
Bu görüş alan içinde yaygın mı?
Azınlık görüşü mü?
Tek bir yazara mı ait?
Başka güvenilir kaynaklar aynı değerlendirmeyi yapıyor mu?
7. Uygun atıf biçimi seçilir
Kaynak doğrudan bir olguyu desteklemiyorsa, görüş sahibine atıf yapılabilir:
“Rapora göre…”
“Araştırmacı X’e göre…”
“Kurumun açıklamasında…”
“Gazetenin değerlendirmesine göre…”
Bu yöntem, görüş ile olgu arasındaki ayrımı korur.
Kaynağın Güvenilmez veya Yetersiz Görülebileceği Durumlar
Bir kaynak aşağıdaki nedenlerden biri veya birkaçı nedeniyle yetersiz görülebilir:
Yazarın bilinmemesi
Yayıncının kimliğinin belirsiz olması
Editoryal denetim bulunmaması
İçeriğin açıkça reklam amacı taşıması
Basın bülteninin haber gibi yayımlanması
Konu ile mali bağlantı bulunması
İddianın kaynağın kapsamını aşması
Metnin başka bir siteden kopyalanması
Kaynakların gösterilmemesi
Gerçek ile yorumun ayrılmaması
Yanlış bilgi geçmişinin bulunması
Düzeltme politikasının olmaması
Bilimsel uzlaşıya aykırı iddiaların kanıtsız sunulması
Üçüncü kişiler hakkında doğrulanmamış suçlamalar içermesi
Kullanıcıların denetimsiz biçimde içerik ekleyebilmesi
Bu özelliklerden birinin bulunması kaynağı her durumda tamamen kullanılamaz hâle getirmeyebilir. Ancak kullanım alanını daraltabilir ve daha güçlü kaynak ihtiyacını artırabilir.
Kaynak Değerlendirmesinde Sık Yapılan Hatalar
“Haber sitesinde yayımlandıysa güvenilirdir”
Bir internet sitesinin haber görünümüne sahip olması yeterli değildir. İçeriğin editoryal haber mi, basın bülteni mi, sponsorlu yazı mı veya kullanıcı içeriği mi olduğu incelenmelidir.
“Resmî açıklama kesin gerçektir”
Resmî açıklama, kurumun ne söylediğini doğrular. Açıklamadaki her iddianın bağımsız biçimde doğru olduğunu kanıtlamaz.
“Çok sayıda sitede yer aldığı için bağımsızdır”
Aynı metnin onlarca sitede yayımlanması, bağımsız doğrulama sayısını artırmaz. İçeriklerin ortak kaynağı araştırılmalıdır.
“Kaynak tanınmışsa her konuda kullanılabilir”
Güvenilirlik konuya ve içerik türüne bağlıdır. Saygın bir yayın organındaki reklam, kullanıcı yorumu veya köşe yazısı ile editoryal haber aynı biçimde kullanılmaz.
“Kaynak varsa madde açılabilir”
Belirli bilgilerin doğrulanabilmesi ile bağımsız madde kayda değerliği aynı değildir. Bağımsız madde için genellikle konu hakkında bağımsız, güvenilir ve anlamlı kapsam gerekir.
“Kaynakta benzer bir ifade geçmesi yeterlidir”
Kaynak, maddede kullanılan cümlenin bütün unsurlarını desteklemelidir. Kaynakta bulunmayan sıfatlar, sonuçlar veya genellemeler eklenmemelidir.
Kaynak Değerlendirmesi Neden Tartışmaya Açık Olabilir?
Kaynak güvenilirliği her zaman kesin ve matematiksel bir sonuç vermez. Editörler aynı kaynağı farklı biçimde değerlendirebilir.
Anlaşmazlıklar genellikle şu konularda ortaya çıkar:
Yayının editoryal denetim düzeyi
Yazarın uzmanlığı
Kaynağın konuya bağımsızlığı
İçeriğin haber mi yorum mu olduğu
Kaynağın güncelliği
İddianın kaynak tarafından ne ölçüde desteklendiği
Kaynağın görüşe verilecek ağırlığı
Çevirinin doğruluğu
Yayının önceki güvenilirlik sorunları
Bu tür uyuşmazlıklar, madde tartışma sayfalarında veya ilgili topluluk tartışma alanlarında gerekçeler ve kaynaklar üzerinden ele alınır. Sonuç, editörlerin sayısal çoğunluğundan ziyade politika ve yönergelere dayalı topluluk uzlaşısı ile belirlenmeye çalışılır.
Kaynak Değerlendirme Kontrol Listesi
Bir kaynağın Wikipedia’da kullanılabilirliğini değerlendirmek için şu kontrol listesi uygulanabilir:
Yayıncı
Yayıncı açıkça belli mi?
Yayıncının konu alanında itibarı var mı?
Editoryal standartları bulunuyor mu?
Hataları düzeltme mekanizması var mı?
Yazar
Yazar belirtilmiş mi?
Konu hakkında uzmanlığı var mı?
Yazarın çıkar çatışması bulunuyor mu?
Önceki çalışmaları doğrulanabiliyor mu?
İçerik türü
Haber mi?
Akademik çalışma mı?
Görüş yazısı mı?
Basın bülteni mi?
Sponsorlu içerik mi?
Kullanıcı gönderisi mi?
Resmî açıklama mı?
Bağımsızlık
Kaynak konudan bağımsız mı?
Konu tarafından finanse edilmiş mi?
Metin tanıtım amacı taşıyor mu?
İçerik bağımsız araştırma içeriyor mu?
İddia desteği
Kaynak cümleyi doğrudan destekliyor mu?
İddianın bütün unsurları kaynakta var mı?
Kaynağın bağlamı korunmuş mu?
Görüş, olgu gibi sunulmuş mu?
Güncellik
Kaynak hangi tarihte yayımlandı?
Bilgi daha sonra değişmiş olabilir mi?
Daha güncel bir düzeltme veya çalışma var mı?
Kaynak tarihsel amaçla mı kullanılıyor?
Ağırlık
Görüş güvenilir kaynaklarda ne kadar yaygın?
Kaynak tekil veya marjinal bir görüşü mü temsil ediyor?
Konuya verilen alan, kaynaklardaki önemle orantılı mı?
Wikipedia editörleri kaynakları yalnızca yayın adlarına veya bağlantı sayılarına göre değerlendirmez. Kaynak incelemesi; yayıncının itibarı, editoryal denetim, yazarın uzmanlığı, konudan bağımsızlık, güncellik, iddia ile doğrudan uyum ve kaynağın konuya verdiği ağırlık gibi ölçütlerin birlikte ele alınmasını gerektirir.
Güvenilir bir kaynak, belirli bir iddiayı desteklemek için uygun olabilir; ancak başka bir iddia veya başka bir kullanım amacı için yetersiz kalabilir. Resmî kaynaklar temel olguları doğrulayabilirken bağımsız değerlendirme sağlayamaz. Birincil kaynaklar doğrudan kayıt sunabilirken, bu kayıtlardan yeni sonuçlar çıkarılmasına izin vermez. Öz-yayın kaynakları kişinin kendi açıklamalarını sınırlı biçimde doğrulayabilirken üçüncü kişiler hakkındaki tartışmalı iddialar için yeterli kabul edilmez.
Kaynak değerlendirmesinin temelinde, editörün kişisel kanaati değil, yayımlanmış bilginin kim tarafından, hangi süreçle, hangi bağlamda ve hangi iddiayı desteklemek üzere üretildiğinin sistematik biçimde incelenmesi yer alır.
